Hà Nội bước vào kỷ nguyên siêu đô thị

Cú huých từ các đại đô thị

Trong suốt nhiều thập niên, Hà Nội phát triển theo mô hình đô thị đơn lõi, với trung tâm lịch sử và hành chính – chính trị tập trung tại khu vực Hoàn Kiếm, Ba Đình và vùng phụ cận. Mô hình này từng phù hợp với quy mô dân số và trình độ phát triển kinh tế trong giai đoạn trước, song đang bộc lộ nhiều giới hạn trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, gia tăng dân số cơ học và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng cao.

Áp lực hạ tầng, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và quá tải dịch vụ công đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc không gian đô thị. Trong bối cảnh đó, mô hình đô thị đa trung tâm không chỉ là lựa chọn kỹ thuật quy hoạch, mà là chiến lược phát triển dài hạn nhằm tái phân bổ dân cư, chức năng và nguồn lực trong toàn vùng Thủ đô.

Khác với việc "giãn dân" thuần túy, đô thị đa trung tâm đòi hỏi sự hình thành các cực phát triển độc lập tương đối, có khả năng tự vận hành về kinh tế, dịch vụ, văn hóa – xã hội, đồng thời liên kết chặt chẽ với trung tâm truyền thống thông qua hạ tầng giao thông và mạng lưới đô thị vùng.

Có thể điểm qua những dự án đại đô thị khá lâu đời của Hà Nội như Khu đô thị Yên Hòa, Trung Hòa - Nhân Chính, Nam Trung Yên, Linh Đàm, Việt Hưng... cho đến Ciputra, Royal City, Times City, Vinhomes Riverside… Những mô hình đại đô thị này đã góp phần thay đổi diện mạo Hà Nội và nâng tầm cuộc sống người dân thủ đô từ giai đoạn những năm sau 2000 bằng việc xây dựng hạ tầng nội khu đồng bộ, cơ sở vật chất, cảnh quan hiện đại khang trang...

Tuy nhiên, có thể nhận thấy, Hà Nội đang bước vào chu kỳ chuyển mình mạnh. Từ nhiều năm trở lại đây, Thủ đô không còn xoay quanh lõi nội đô mà chuyển dần sang mô hình đa trung tâm với 3 vùng cốt lõi dẫn dắt.

Đầu tiên là vùng kinh tế phía tây gồm Mỹ Đình, Nam Từ Liêm và Cầu Giấy. Đây là nơi tập trung nhiều trụ sở của doanh nghiệp, văn phòng, trường quốc tế và trung tâm hội nghị. Hạ tầng như dọc tuyến Trần Duy Hưng - Đại lộ Thăng Long và vành đai 3 giúp khu vực này trở thành động lực kinh tế mới thu hút nhiều chuyên gia và dòng vốn.

Tiếp theo là vùng hành chính ngoại giao tại hồ Tây, tây hồ Tây và Ngoại giao đoàn. Khu vực này được định hướng thành trung tâm đối ngoại tương lai, nơi đặt nhiều đại sứ quán và trụ sở nhiều bộ ngành di dời. Việc kết nối sân bay nhanh và quy hoạch đồng bộ, đây được xem sẽ là bộ mặt mới của Thủ đô. Nơi đây hiện đã nổi lên nhiều khu đô thị lớn như là Ciputra, Starlake, Ngoại giao đoàn, Thành phố giao lưu... và vẫn đang trong quá trình tiếp tục xây dựng lấp đầy.

Cuối cùng là vành đai tăng trưởng phía đông bắc, từ Đông Anh đến Long Biên và Gia Lâm. Đây là khu vực dự báo sẽ bứt phá mạnh nhất nhờ vành đai 4 và đặc biệt là Đại lộ cảnh quan ven sông Hồng, tuyến đường mở ra mặt tiền mới cho Hà Nội. Các đại đô thị đã và sắp hình thành như Dự án Thành phố thông minh, Vinhomes Global Gate, Vinhomes Riverside, Vinhomes Ocean Park 1, Ocean Park 2, Ocean Park 3, Ecopark…

Đáng chú ý gần đây là thông tin về dự án Khu đô thị thể thao Olympic đã được khởi công. Dự án có diện tích hơn 9.171 hecta, tổng vốn đầu tư khoảng 925.000 tỷ đồng, ghi dấu ấn là khu đô thị lớn nhất Việt Nam khi trải rộng trên địa bàn 11 xã. Đây cũng được xem là động lực mới cho phát triển phía Nam Hà Nội.

Trong nhiều năm, khu vực phía Nam Hà Nội phát triển chậm hơn so với phía Tây và phía Đông. Sự xuất hiện của Khu đô thị thể thao Olympic có thể đóng vai trò "cú hích chiến lược", tái định vị khu vực này trong bản đồ phát triển Thủ đô.

Từ đô thị đơn lõi đến cấu trúc đa trung tâm

Đồ án Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1668/QĐ-TTg ngày 27/12/2024 – Với định hướng Hà Nội sẽ là thành phố "Văn hiến – Văn minh – Hiện đại", một đô thị hiện đại, thông minh, xanh và có bản sắc, giữ vai trò trung tâm chính trị – hành chính quốc gia, đồng thời là đầu tàu phát triển vùng Thủ đô và cả nước.

Theo đó, dự báo dân số Hà Nội đến năm 2030 là 12,0 triệu người (trong đó thường trú khoảng 10,5 triệu người); tỷ lệ đô thị hóa đạt 65% – 70%. Đến năm 2045 là 14,6 triệu người (trong đó thường trú khoảng 13 triệu người); tỷ lệ đô thị hóa đạt trên 75%. Đến năm 2045, tỷ lệ diện tích đất xây dựng đô thị chiếm gần 40% diện tích tự nhiên và nông thôn chiếm khoảng 60% diện tích tự nhiên.

Cấu trúc phát triển đô thị của Hà Nội là vùng đô thị, đa cực, đa trung tâm, với 05 vùng đô thị gồm:

Vùng đô thị phía Nam sông Hồng: Gồm khu vực nội đô lịch sử; nội đô lịch sử mở rộng; khu vực mở rộng đô thị về phía Tây và Nam – Đan Phượng, Hoài Đức, Hà Đông, Thanh Trì và một phần thuộc Thanh Oai, Thường Tín;

Vùng đô thị phía Đông (Long Biên, Gia Lâm);

Vùng đô thị phía Bắc (Đông Anh, Mê Linh, Sóc Sơn – dự kiến hình thành TP phía Bắc);

Vùng đô thị phía Tây (Sơn Tây, Ba Vì, Phúc Thọ, Quốc Oai, Thạch Thất, Chương Mỹ, TP phía Tây trong tương lai; nâng loại đô thị TP Sơn Tây).

Vùng đô thị phía Nam (Thanh Oai, Mỹ Đức, Ứng Hòa, Thường Tín, Phú Xuyên, có tính đến nghiên cứu TP phía Nam trong tương lai). Hệ thống đô thị vệ tinh và sinh thái được phân cách bằng hành lang xanh, nêm xanh, liên kết bằng hệ thống giao thông vành đai, hướng tâm.

Về diện mạo đô thị, lấy sông Hồng là trục xanh, cảnh quan trọng tâm, phát triển hài hòa hai bên sông là các không gian văn hóa sáng tạo, là trục phát triển kinh tế – xã hội và là không gian điểm nhấn biểu tượng của Thủ đô Hà Nội;...

Một trong những điểm nhấn quan trọng trong quy hoạch là phát triển theo mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, thay vì chỉ tập trung vào khu vực nội đô như trước. Hà Nội sẽ hình thành và phát triển hai mô hình thành phố trực thuộc Thủ đô (phía Bắc: Khu vực Đông Anh, Mê Linh, Sóc Sơn; phía Tây: Khu vực Hòa Lạc, Xuân Mai), các đô thị như Sơn Tây, Phú Xuyên nhằm phân bổ lại dân cư, giảm áp lực hạ tầng và môi trường cho khu vực trung tâm.

Mỗi đô thị được định hướng phát triển theo chức năng riêng, gắn liền với tiềm năng và thế mạnh của từng khu vực. Ngoài ra, sẽ định hướng phát triển đô thị theo mô hình TOD (Transit-Oriented Development – Phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng), là một xu thế hiện đại được nhiều quốc gia áp dụng nhằm xây dựng các đô thị bền vững, thân thiện với môi trường và nâng cao chất lượng sống cho người dân; việc triển khai TOD sẽ góp phần định hình lại cấu trúc đô thị, tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội tại các khu vực ven đô, đồng thời giảm áp lực lên khu vực nội đô hiện hữu. Đây là định hướng chiến lược quan trọng nhằm xây dựng các thành phố thông minh, xanh và bền vững trong tương lai.

Bên cạnh đó, hạ tầng giao thông sẽ là trụ cột xuyên suốt trong quy hoạch. Hà Nội ưu tiên xây dựng các tuyến đường vành đai (đặc biệt là Vành đai 4 và Vành đai 5); các cầu qua sông Hồng (Tứ Liên, Trần Hưng Đạo, Ngọc Hồi, Hồng Hà, Mễ Sở,…); hệ thống các tuyến đường sắt đô thị; hình thành Cảng hàng không thứ hai-Vùng Thủ đô ở phía Nam Hà Nội, và mở rộng mạng lưới giao thông công cộng nhằm kết nối hiệu quả giữa các khu vực trong Thành phố và với các tỉnh lân cận. Giao thông xanh, hạn chế xe cá nhân và phát triển phương tiện không phát thải là những hướng đi quan trọng trong quá trình hiện đại hóa đô thị.

Bảo tồn không gian xanh, giá trị văn hóa – lịch sử cũng được đặt lên hàng đầu. TP sẽ đẩy mạnh quy hoạch các công viên, hồ nước, hành lang xanh ven sông Hồng và các khu bảo tồn di tích, phát huy bản sắc của các làng nghề truyền thống. Việc phát triển đô thị đi đôi với gìn giữ di sản và cảnh quan sẽ tạo nên một Hà Nội hài hòa giữa hiện đại và truyền thống.

Không thể thiếu trong quy hoạch là yếu tố chuyển đổi số và đô thị thông minh. Hà Nội hướng đến quản trị đô thị thông minh, số hóa dịch vụ công, ứng dụng công nghệ trong giám sát, điều hành hạ tầng và giao thông. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng sống cho người dân mà còn giúp quản lý hiệu quả tài nguyên và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

Với tầm nhìn chiến lược và các định hướng rõ ràng, quy hoạch Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 không chỉ là một bản vẽ phát triển đô thị, mà còn là nền tảng để xây dựng một Thủ đô hội nhập, phát triển toàn diện và trường tồn cùng thời gian.