Nỗi lo lớn cho các đại dự án trọng điểm vừa khởi công

Đầu tư công là một trong trụ cột quan trọng để thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số giai đoạn 2026 – 2030. Ngày 19/12 vừa qua, Thủ tướng Phạm Minh Chính cùng Chủ tịch Quốc hội, các Phó thủ tướng, lãnh đạo địa phương đã bấm nút khởi công, khánh thành và thông xe kỹ thuật 234 dự án, công trình trên cả nước.

Tại Tọa đàm “Đầu tư công - Gỡ nút thắt để bứt phá tăng trưởng 2025” do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với Hiệp hội Công nghiệp khoáng sản TP.HCM tổ chức chiều 23/12, Phó Chủ tịch VCCI Võ Tân Thành, cho biết dự kiến, giai đoạn 2026 - 2030, tổng chi đầu tư phát triển có thể đạt khoảng 8,5 triệu tỷ đồng – mức cao nhất từ trước đến nay.

Từ thực tiễn triển khai đầu tư công giai đoạn 2021 – 2025 có thể nhận diện rõ một số nút thắt mang tính hệ thống. Trong số đó, theo lãnh đạo VCCI, điểm nghẽn về nguồn cung và giá vật liệu xây dựng - đặc biệt là cát, đá, vật liệu san lấp - đang là vấn đề nổi lên rõ nét, tác động trực tiếp đến tiến độ và chi phí của nhiều dự án hạ tầng trọng điểm.

Ông Phan Tấn Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp khoáng sản TP.HCM, bày tỏ khu vực TP.HCM hiện nay (sau khi sáp nhập tỉnh Bình Dương và Bà Rịa -Vũng Tàu) có trữ lượng về khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường vô cùng lớn. Thế nhưng, một nghịch lý đang diễn ra là dù trữ lượng còn rất lớn, công nghệ khai thác của doanh nghiệp đã tiên tiến và hiện đại, nhưng thị trường lại rơi vào tình trạng khan hiếm đá nghiêm trọng. Bất cập lớn nhất ở đây là các mỏ hiện hữu dù đã hoạt động hết công suất cấp phép vẫn không đủ cung cấp cho các công trình. Tình trạng này dẫn đến hệ lụy là các công trình trọng điểm sử dụng vốn ngân sách nhà nước, dù được hưởng nhiều cơ chế ưu tiên đặc thù, vẫn thiếu vật liệu, đối mặt với nguy cơ chậm tiến độ và phát sinh chi phí, ảnh hưởng lớn đến kế hoạch đầu tư công.

Nghiêm trọng hơn, vì lượng đá sản xuất ra chủ yếu phải ưu tiên cho công trình nhà nước, nên thị trường dân dụng rơi vào cơn khát vật liệu; người dân và các doanh nghiệp tư nhân gần như không thể mua được đá để xây dựng các công trình thiết yếu phục vụ cuộc sống và sản xuất kinh doanh.

Điểm nghẽn tư duy “cục bộ địa phương” trong quản lý tài nguyên

Trong bối cảnh đó, ông Đạt đã chỉ ra hàng loạt nút thắt đối với cung vật liệu xây dựng. Ví như việc nâng công suất để phục vụ các công trình cấp bách của Thành phố trong giai đoạn cuối năm 2025 và 2026 đang có vướng mắc. Để có vật liệu cho các dự án này, một số công ty đã căn cứ theo Nghị quyết 66.4/2025/NQ-CP để làm hồ sơ xin nâng công suất khai thác trong phạm vi trữ lượng đã được cấp phép. Tuy nhiên, quá trình thực hiện lại phát sinh mâu thuẫn chồng chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật. Trong khi Nghị quyết 66.4 quy định không phải thực hiện các thủ tục như Quyết định chủ trương đầu tư, Đánh giá tác động môi trường hay Thiết kế cơ sở, thì khoản 2 điều 64 Nghị định 193/2025/NĐCP lại yêu cầu phải có thiết kế cơ sở điều chỉnh và thiết kế thi công điều chỉnh. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn, khiến doanh nghiệp mất rất nhiều thời gian và không thể kịp tiến độ phục vụ công trình.

Tiếp theo là việc khoanh định khu vực đấu giá và không đấu giá quyền khai thác khoáng sản. Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 đã có chủ trương đúng đắn là ưu tiên tổ chức, cá nhân đang khai thác hợp pháp được thăm dò xuống sâu và mở rộng mà không phải đấu giá để khai thác triệt để thân khoáng sản và hạn chế chia cắt mỏ lớn thành các mỏ nhỏ manh mún. Tuy nhiên, thực tế triển khai các thủ tục này chưa thông thoáng do quy định hiện hành yêu cầu phải thực hiện việc khoanh định khu vực đấu giá và không đấu giá trước khi cấp phép thăm dò mở rộng.

Thực tế hiện nay, nhiều khu vực mặt bằng đang là sân chế biến tiếp giáp với mỏ hiện hữu của doanh nghiệp, đất đã được đền bù và nằm trong quy hoạch, hoàn toàn đáp ứng các tiêu chí để được khoanh định là khu vực không đấu giá theo Nghị định 193 và Luật Địa chất Khoáng sản. Thế nhưng tại một số địa phương, cơ quan chức năng vẫn lúng túng, thậm chí đề xuất đưa toàn bộ diện tích mở rộng và sân chế biến vào đấu giá. Việc này sẽ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền ưu tiên của doanh nghiệp, tạo ra các dự án mỏ quy mô nhỏ, gây mất an toàn do phát sinh nhiều bờ vách ngăn cách và lãng phí tài nguyên làm trụ bảo vệ. Hơn nữa, nó còn dẫn đến tình trạng doanh nghiệp trúng đấu giá nhưng không có mặt bằng hoạt động do đất đang thuộc quyền quản lý của đơn vị khác, và ngược lại doanh nghiệp đang khai thác thì không thể mở rộng quy mô.

Cuối cùng là những bất cập trong công tác tổ chức đấu giá quyền khai thác khoáng sản. Hiện nay, Nhà nước đấu giá quyền khai thác khoáng sản trong lòng đất nhưng mặt đất phía trên lại thuộc quyền sử dụng của tổ chức, cá nhân khác. Điều này đẩy doanh nghiệp trúng đấu giá vào thế vô cùng khó khăn. Dù Luật Đất đai 2024 quy định thu hồi đất cho hoạt động khoáng sản, nhưng thực tế quy trình thu hồi đất của dân rất phức tạp, kéo dài và khó dứt điểm. Doanh nghiệp thường xuyên bị ép giá đền bù gấp 5 đến 10 lần giá thị trường, dẫn đến nhiều dự án trúng đấu giá nhưng bị treo vì không thể thỏa thuận đền bù, không thể hoàn thiện thủ tục cấp phép, gây lãng phí lớn nguồn lực xã hội và tài nguyên quốc gia.

Ông Nguyễn Thế Minh, Phó Cục trưởng Cục kinh tế - quản lý đầu tư xây dựng Bộ Xây dựng thừa nhận pháp luật dù đã sửa đổi rất nhiều để tiệm cận thực tế, nhưng vấn đề cốt lõi hiện nay vẫn nằm ở khâu tổ chức thực hiện và yếu tố con người tại các địa phương.

Thứ nhất, hiện nay vẫn còn nặng tư duy “cục bộ địa phương” trong quản lý tài nguyên. Tài nguyên khoáng sản tuy là tài sản quốc gia nhưng lại được quản lý theo địa giới hành chính, dẫn đến tình trạng địa phương nào có mỏ thì giữ lại cho địa phương đó, khiến các tỉnh không có mỏ gặp rất nhiều khó khăn.

Do đó, ông kiến nghị cần có một sự chỉ đạo xuyên suốt để biến tài nguyên khoáng sản đúng nghĩa thành nguồn lực quốc gia, nơi các địa phương có mỏ phải chia sẻ và hỗ trợ cho những vùng thiếu hụt nguồn cung.

Về năng lực khai thác, ông Nguyễn Thế Minh kêu gọi các địa phương cần dũng cảm nâng công suất cho các mỏ đá có trữ lượng lớn. Việc cấp phép khai thác nhỏ giọt và chia đều trữ lượng cho hàng chục năm như trước đây không còn phù hợp với yêu cầu cấp bách của các dự án hạ tầng hiện nay. Ông khẳng định, vấn đề môi trường có thể kiểm soát được thông qua việc phục hồi sau khai thác, nên không cần quá lo ngại khi nâng công suất để đáp ứng nhu cầu thị trường. Đồng thời, cần mở rộng các cơ chế giao mỏ trực tiếp cho nhà thầu lẫn cơ chế đấu giá công khai để đảm bảo tính minh bạch và sự đa dạng của nguồn cung vật liệu.

Một vấn đề khác không kém phần quan trọng là sự chênh lệch giữa giá vật liệu công bố và giá thực tế. Ông Minh chỉ ra rằng các địa phương hiện chủ yếu công bố giá tại mỏ theo cơ chế đặc thù vốn chỉ chiếm một phần nhỏ nguồn cung, trong khi thực tế nhà thầu phải mua từ nhiều nguồn khác nhau với giá cao hơn nhiều. Tâm lý “thà không làm còn hơn làm thì lỗ” đang lan rộng trong giới nhà thầu khi giá vật liệu đội lên gấp hai, ba lần so với dự toán ban đầu.

Do đó, ông nhắc nhở các địa phương khi công bố giá vật liệu hàng tháng phải xác định rõ nguồn và khả năng cung ứng thực tế theo quy định của Bộ Xây dựng, thay vì chỉ công bố những con số không có khả năng cung cấp.