FDI lên sàn: Mảnh ghép còn thiếu của thị trường chứng khoán Việt Nam

Doanh nghiệp FDI niêm yết chưa tương xứng với tiềm năng

Sau hơn 25 năm phát triển, thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đã trở thành kênh huy động vốn quan trọng của nền kinh tế với khoảng 1.600 doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch.

Tuy nhiên, sự hiện diện của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) - một trong những động lực tăng trưởng lớn nhất của nền kinh tế - lại khá mờ nhạt.

Theo thống kê của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), giai đoạn 2003-2017 chỉ có 11 doanh nghiệp FDI chuyển đổi sang công ty cổ phần để niêm yết trên TTCK. Đến nay, chỉ còn khoảng 11 doanh nghiệp FDI niêm yết hoặc đăng ký giao dịch trên các sàn chứng khoán.

Một số cái tên như Everpia, Siam Brothers Việt Nam, Taicera hay Taya Việt Nam đều có quy mô vốn hóa tương đối nhỏ, chưa phản ánh tương xứng vai trò của khu vực FDI trong nền kinh tế. Theo Ban Giám sát công ty đại chúng thuộc UBCKNN, lượng cổ phiếu của nhóm doanh nghiệp FDI hiện chỉ chiếm khoảng 0,17% quy mô toàn thị trường.

Con số này tạo nên một nghịch lý đáng chú ý. Trong khi khu vực FDI hiện đóng góp khoảng 20% GDP, hơn 70% kim ngạch xuất khẩu và là nơi hiện diện của hàng loạt tập đoàn đa quốc gia trong các lĩnh vực điện tử, công nghệ, logistics hay sản xuất công nghiệp, nhà đầu tư trong nước gần như không có cơ hội sở hữu cổ phần của những doanh nghiệp đầu ngành đang hoạt động tại Việt Nam.

Không chỉ khiến nguồn cung cổ phiếu chất lượng cao còn hạn chế, việc thiếu vắng các doanh nghiệp FDI quy mô lớn cũng khiến cơ cấu “hàng hóa” trên TTCK chưa phản ánh đầy đủ bức tranh của nền kinh tế. Những lĩnh vực đang dẫn dắt tăng trưởng như điện tử, bán dẫn, công nghệ cao hay logistics vẫn gần như vắng bóng trên sàn chứng khoán.

Theo các chuyên gia, nguyên nhân khiến doanh nghiệp FDI chưa mặn mà với việc niêm yết xuất phát từ nhiều yếu tố. Trong thời gian dài, các rào cản liên quan đến chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, tỷ lệ sở hữu nước ngoài, chuẩn mực kế toán, quản trị doanh nghiệp hay thủ tục IPO khiến nhiều doanh nghiệp lựa chọn đứng ngoài thị trường.

Bên cạnh đó, các tập đoàn đa quốc gia thường có xu hướng huy động vốn từ công ty mẹ hoặc trên các thị trường tài chính quốc tế thay vì niêm yết tại quốc gia tiếp nhận đầu tư. Trong bối cảnh trước đây, quy mô TTCK Việt Nam cũng chưa đủ lớn để tạo sức hút đối với các doanh nghiệp FDI có vốn hóa hàng tỷ USD.

Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã có nhiều thay đổi. Quy mô thị trường ngày càng mở rộng, số lượng tài khoản chứng khoán vượt 13 triệu, trong khi triển vọng nâng hạng lên thị trường mới nổi đang trở nên rõ nét hơn. Đây được xem là những điều kiện quan trọng để Việt Nam mở rộng cánh cửa đón các doanh nghiệp FDI lên sàn.

Mở rộng “hàng hóa”, tăng chiều sâu cho thị trường

Trao đổi với Nhadautu.vn, ông Võ Diệp Thành Thoại, Trưởng phòng KHCC, CTCP Chứng khoán DNSE cho rằng việc thu hút các doanh nghiệp FDI quy mô lớn niêm yết sẽ mang lại nhiều lợi ích cho TTCK Việt Nam.

Theo ông Thoại, không chỉ giúp gia tăng quy mô vốn hóa, các doanh nghiệp FDI còn góp phần đa dạng hóa cơ cấu ngành nghề và nâng cao chất lượng quản trị trên thị trường. Sự xuất hiện của các doanh nghiệp hoạt động theo chuẩn quốc tế có thể tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực về minh bạch thông tin, quản trị doanh nghiệp và tiêu chuẩn vận hành.

Đồng thời, việc có thêm các doanh nghiệp FDI chất lượng cao lên sàn cũng được kỳ vọng giúp TTCK Việt Nam phản ánh đầy đủ hơn cấu trúc của nền kinh tế, thay vì phụ thuộc quá lớn vào một số nhóm ngành truyền thống như ngân hàng, bất động sản hay vật liệu xây dựng.

Ở góc độ nhà đầu tư, điều này đồng nghĩa với việc có thêm cơ hội tiếp cận những lĩnh vực tăng trưởng mới đang phát triển mạnh tại Việt Nam nhưng gần như chưa hiện diện trên sàn, đặc biệt là điện tử, công nghệ cao, logistics hay các ngành tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo bà Nguyễn Thị Hằng Nga, CFA, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Quản lý Quỹ Đầu tư Chứng khoán Vietcombank (VCBF), nhà đầu tư tổ chức nước ngoài thường có yêu cầu rất cao về chất lượng tăng trưởng, chiến lược phát triển, năng lực quản trị, quy mô vốn hóa, tỷ lệ free float, room ngoại cũng như mức độ minh bạch thông tin và tiêu chuẩn ESG quốc tế.

Do đó, để thu hút dòng vốn tổ chức dài hạn, Việt Nam không chỉ cần nâng hạng thị trường mà còn phải mở rộng và nâng cao chất lượng “hàng hóa” trên TTCK, qua đó giúp gia tăng quy mô thị trường và đa dạng hóa ngành nghề.

Đây cũng là một trong những yếu tố được các tổ chức xếp hạng như FTSE Russell hay MSCI đặc biệt quan tâm khi đánh giá chất lượng và độ sâu của thị trường.

Tìm chìa khóa cho cánh cửa FDI niêm yết

Một tín hiệu đáng chú ý xuất hiện trong tháng 6 là việc cơ quan quản lý phát đi thông điệp mạnh mẽ hơn về thúc đẩy khu vực FDI tham gia sâu hơn vào thị trường vốn.

Ngày 12/6, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài trong giai đoạn mới. Nghị quyết cho thấy sự chuyển dịch tư duy từ thu hút FDI theo quy mô sang ưu tiên chất lượng, hiệu quả, chuyển giao công nghệ, giá trị gia tăng và khả năng liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Giai đoạn 2026–2030, Việt Nam đặt mục tiêu thu hút khoảng 200–300 tỷ USD vốn FDI đăng ký, trong đó khoảng 75% đến từ các nền kinh tế phát triển. Đồng thời, Việt Nam hướng tới thu hút thêm các tập đoàn thuộc Fortune 500 và ít nhất 3 tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đặt trụ sở, văn phòng hoặc trung tâm nghiên cứu – phát triển (R&D) tại Việt Nam.

Đáng chú ý, Nghị quyết cũng đề cập tới việc phát triển thị trường vốn, đẩy nhanh quá trình nâng hạng TTCK và xây dựng các trung tâm tài chính quốc tế, qua đó tạo điều kiện thuận lợi hơn cho dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài.

Cùng với định hướng từ Bộ Chính trị, UBCKNN cũng đang thúc đẩy nhiều giải pháp nhằm mở rộng cánh cửa cho doanh nghiệp FDI lên sàn.

Chủ tịch UBCKNN Vũ Thị Chân Phương từng khẳng định việc phát triển nguồn cung cổ phiếu chất lượng cao là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của thị trường trong giai đoạn tới.

Theo giới chuyên gia, để biến chủ trương thành hiện thực, điều quan trọng nhất là xây dựng môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và có tính dự báo cao. Thay vì các ưu đãi ngắn hạn, các tập đoàn đa quốc gia thường quan tâm nhiều hơn tới sự nhất quán của chính sách và khả năng bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh cơ chế IPO gắn với niêm yết nhằm rút ngắn thời gian tiếp cận thị trường vốn, giảm chi phí và tăng tính hấp dẫn đối với doanh nghiệp.

Theo ông Võ Diệp Thành Thoại, việc đẩy nhanh áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS), đơn giản hóa thủ tục và chuẩn hóa các quy định liên quan đến doanh nghiệp FDI sẽ có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với các chính sách ưu đãi đơn thuần.

Song song với đó, Việt Nam cần tiếp tục phát triển hệ sinh thái nhà đầu tư tổ chức, quỹ hưu trí, doanh nghiệp bảo hiểm và các dòng vốn dài hạn. Khi thị trường có đủ chiều sâu và khả năng hấp thụ các thương vụ lớn, các doanh nghiệp FDI sẽ nhìn thấy nhiều lợi ích hơn khi lựa chọn niêm yết tại Việt Nam.

Trong bối cảnh mục tiêu nâng hạng thị trường đang đến gần, việc thu hút các doanh nghiệp FDI chất lượng cao lên sàn không chỉ giúp bổ sung nguồn “hàng hóa” mới cho nhà đầu tư mà còn có thể tạo thêm động lực để TTCK Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, minh bạch và tiệm cận hơn với các chuẩn mực quốc tế.