[Cafe Cuối tuần] Truyền thông chính sách trong thời đại hậu sự thật

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà thông tin hiện diện khắp nơi, chảy tràn qua từng thiết bị điện tử, phủ sóng từ thành thị đến nông thôn, từ văn phòng công quyền đến từng mái nhà dân. Với chỉ một cú nhấp chuột, con người có thể tiếp cận hàng triệu dòng thông tin. Nhưng trớ trêu thay, sự thật lại ngày càng trở nên mong manh giữa biển dữ liệu mênh mông đó.

Ở thời đại này, cảm xúc cá nhân và niềm tin chủ quan lại có sức mạnh hơn cả sự thật khách quan. Những câu chuyện "gây sốc" được lan truyền nhanh hơn cả những thông tin được kiểm chứng. Tin giả không còn là chuyện ngoại lệ – mà trở thành hiện tượng phổ biến. Chính trong bối cảnh ấy, truyền thông chính sách – vốn là kênh để kết nối Nhà nước với người dân – đang đứng trước thách thức chưa từng có. Một mặt là trách nhiệm truyền tải các quyết sách đúng đắn; mặt khác là nhu cầu đấu tranh với thông tin sai lệch và tái thiết niềm tin công chúng.

Thời đại hậu sự thật

Khái niệm "hậu sự thật" (post-truth) được từ điển Oxford chọn là "từ của năm" 2016, giữa lúc thế giới chứng kiến hai cơn địa chấn chính trị – Brexit ở Anh và chiến thắng của Donald Trump tại Mỹ. Đó là thời điểm mà người ta nhận ra: những sự thật khách quan không còn đủ sức nặng để thuyết phục cử tri, mà chính cảm xúc và niềm tin cá nhân mới là yếu tố quyết định hành vi chính trị.

Từ đó, "hậu sự thật" được định nghĩa là: một hoàn cảnh trong đó các sự thật khách quan có ảnh hưởng ít hơn đến việc hình thành dư luận so với những kêu gọi cảm xúc và niềm tin cá nhân.

Không khó để thấy những biểu hiện của thời đại hậu sự thật: Các tin giả (fake news) lan truyền với tốc độ chóng mặt, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm như y tế, môi trường, an ninh và chính trị. Các "thuyết âm mưu" không ngừng nở rộ, từ vaccine đến biến đổi khí hậu. Niềm tin vào truyền thông chính thống và các thể chế công quyền bị xói mòn.

Ở Việt Nam, chúng ta từng chứng kiến những đợt thông tin sai lệch về giá điện, vaccine COVID-19, hay gần đây là tin giả về chính sách học phí, giá xăng dầu… gây ra những hiệu ứng tiêu cực về mặt tâm lý và xã hội. Những điều đó cho thấy: "hậu sự thật" không còn là hiện tượng xa lạ của thế giới phương Tây, mà đã hiện diện trong đời sống chính trị – xã hội của nước ta.

Tại sao thời đại hậu sự thật lại hình thành? Công nghệ số đã trao cho mỗi người quyền lực truyền thông chưa từng có. Chỉ với một chiếc điện thoại, bất kỳ ai cũng có thể phát đi thông điệp tới hàng ngàn, hàng triệu người khác. Tuy nhiên, quyền lực này không đi kèm với trách nhiệm kiểm chứng thông tin. Trong khi đó, các nền tảng như Facebook, YouTube hay TikTok lại sử dụng thuật toán để "gợi ý nội dung phù hợp với sở thích" – vô tình hình thành các hệ sinh thái thông tin khép kín, nơi người dùng chỉ nghe thấy điều mình muốn nghe, đọc thấy điều mình muốn tin.

Khi người dân không còn tin tưởng hoàn toàn vào báo chí chính thống hay cơ quan công quyền, họ dễ bị lôi kéo bởi các luồng thông tin thay thế – cho dù những thông tin đó là sai lệch. Sự xa cách giữa chính sách và cuộc sống thực tiễn, giữa ngôn ngữ hành chính và ngôn ngữ đời thường, càng làm gia tăng khoảng trống niềm tin ấy.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng những nội dung gây phẫn nộ, hoảng loạn hoặc gây tranh cãi thường được chia sẻ nhiều hơn. Điều này khiến những người làm nội dung trên mạng xã hội có xu hướng "kích động cảm xúc" hơn là "chia sẻ sự thật". Cảm xúc trở thành công cụ thao túng dư luận hiệu quả hơn lý trí.

Song song "hậu sự thật", chúng ta còn nghe nói đến khái niệm "phòng dội âm" (Echo Chamber), để mô tả tình trạng người dùng mạng xã hội chỉ tiếp cận với những luồng thông tin trùng khớp với niềm tin sẵn có của họ, trong khi gạt bỏ các quan điểm khác biệt. Điều này không chỉ giới hạn khả năng tiếp nhận thông tin đa chiều, mà còn củng cố sự cực đoan và bất khoan dung.

Ví dụ, một người có thành kiến với một chính sách mới về đất đai sẽ chỉ theo dõi những tài khoản, nhóm hoặc trang mạng có cùng quan điểm. Họ sẽ không nhìn thấy các phân tích khách quan, các dữ liệu từ phía nhà nước hay giới chuyên môn. Và càng ở lâu trong "phòng dội âm" đó, họ càng tin chắc rằng mình đúng – và chính quyền thì luôn sai.

Ở Việt Nam, các phòng dội âm ngày càng rõ nét trong các cuộc tranh luận chính sách nóng như: giá điện, quy hoạch đô thị, chính sách giáo dục hay chống tham nhũng. Khi các quan điểm trái chiều không thể giao thoa, xã hội rất khó tạo ra sự đồng thuận chính sách – yếu tố vốn sống còn trong quá trình cải cách và phát triển.

Vì sao truyền thông chính sách phải được đổi mới?

Truyền thông chính sách truyền thống – vốn dựa trên các kênh một chiều như thông cáo báo chí, báo chí in, hoặc phát biểu từ các diễn đàn – không còn đủ sức để chạm đến trái tim và lý trí của người dân trong bối cảnh hiện nay.

Truyền thông không còn là độc quyền của nhà nước. Nếu như trước đây, báo chí và truyền hình nhà nước là nguồn thông tin gần như duy nhất, thì nay, người dân có vô số lựa chọn để tiếp cận thông tin – cả đúng lẫn sai. Trong môi trường cạnh tranh thông tin khốc liệt này, chính sách cần được truyền thông một cách hiệu quả, linh hoạt và giàu cảm xúc hơn.

Không đổi mới, chính sách dễ bị hiểu sai và mất kiểm soát thông tin. Trong thời đại hậu sự thật, im lặng không còn là vàng. Nếu truyền thông chính sách chậm một nhịp, tin giả sẽ lấp đầy khoảng trống ấy. Và khi một thông tin sai lệch đã ăn sâu vào nhận thức công chúng, việc "giải độc" thông tin là vô cùng khó khăn.

Người dân ngày nay không chỉ muốn biết mà còn muốn được đối thoại. Truyền thông chính sách không thể chỉ là "nói cho dân biết", mà phải là "nói để dân hiểu, dân tin, dân làm, dân kiểm tra". Chính sự tương tác – chứ không phải độc thoại – mới là nền tảng của niềm tin công chúng.

Trong bối cảnh hậu sự thật, truyền thông chính sách cần được tái cấu trúc toàn diện cả về tư duy, công cụ lẫn cách thức tiếp cận công chúng. Sáu nhóm giải pháp dưới đây có thể là định hướng thiết thực để kiến tạo một nền truyền thông chính sách hiện đại, hiệu quả và có khả năng phục hồi niềm tin xã hội.

Thứ nhất, thiết kế truyền thông chính sách phải lấy người dân làm trung tâm. Thông điệp chính sách chỉ thực sự có giá trị khi người dân có thể hiểu, tin và hành động theo nó. Vì vậy, ngôn ngữ truyền thông cần chuyển từ thuật ngữ hành chính khô khan sang cách diễn đạt giản dị, gần gũi, mang hơi thở cuộc sống. Việc sử dụng hình ảnh, infographic hay video ngắn minh họa không chỉ giúp chính sách trở nên dễ hiểu hơn, mà còn tạo cảm xúc tích cực và dễ ghi nhớ hơn. Một ví dụ thành công là việc Bộ Tài chính sử dụng hoạt hình để giải thích về thuế tối thiểu toàn cầu – một chính sách phức tạp nhưng đã được truyền tải bằng ngôn ngữ thân thiện với đại chúng.

Thứ hai, truyền thông chính sách cần chuyển từ một chiều sang đối thoại hai chiều. Không thể kỳ vọng sự đồng thuận xã hội nếu thông tin chỉ được truyền đạt theo kiểu áp đặt. Truyền thông chính sách hiện đại phải tạo điều kiện để người dân đặt câu hỏi, phản biện và góp ý. Việc tăng cường họp báo định kỳ, tổ chức các tọa đàm mở, hay livestream hỏi – đáp với lãnh đạo sẽ giúp chính sách được "kiểm chứng niềm tin" ngay từ khi hình thành. Những mô hình như "Giao ban Dân hỏi – Chính quyền trả lời" của TP.HCM hay "Chính quyền lắng nghe" tại Đà Nẵng là những minh chứng sống động cho truyền thông đối thoại và tiếp thu xã hội.

Thứ ba, ứng dụng công nghệ số và dữ liệu lớn là chìa khóa để cá nhân hóa thông tin chính sách. Việc theo dõi và phân tích dư luận mạng xã hội theo thời gian thực sẽ giúp cơ quan chức năng phát hiện sớm các chủ đề nhạy cảm, từ đó điều chỉnh thông điệp truyền thông phù hợp, kịp thời. Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ phân phối nội dung chính sách đến từng nhóm công chúng mục tiêu, tùy theo vị trí địa lý, độ tuổi, mức độ hiểu biết. Kinh nghiệm từ Singapore trong các chiến dịch y tế cộng đồng – như phân tầng đối tượng để truyền thông vaccine hiệu quả – là bài học đáng giá.

Thứ tư, cần xây dựng một đội ngũ truyền thông chính sách chuyên nghiệp trong khu vực công. Truyền thông chính sách không thể là công việc kiêm nhiệm, mà cần được chuyên trách với nguồn nhân lực được đào tạo bài bản. Đội ngũ này không chỉ cần thành thạo kỹ năng truyền thông số, mà còn phải biết kể chuyện chính sách (policy storytelling), có khả năng phản ứng nhanh với khủng hoảng truyền thông và hiểu rõ tâm lý công chúng. Ở mỗi bộ, ngành và địa phương, cần có bộ phận truyền thông đủ năng lực, đủ công cụ và được trao quyền đầy đủ.

Thứ năm, phát huy truyền thông cộng đồng như một cánh tay nối dài của Nhà nước.Chính sách sẽ khó đi vào cuộc sống nếu thiếu sự tham gia tích cực của các lực lượng xã hội ngay tại cơ sở. Các tổ chức như hội phụ nữ, đoàn thanh niên, tổ dân phố… cần được huy động như những cộng tác viên truyền thông trực tiếp. Trong đợt phòng chống COVID-19, chính các cộng tác viên dân vận ở thôn bản đã trở thành tuyến đầu truyền thông, góp phần lan tỏa thông tin chính xác và ngăn chặn tin giả ở quy mô hộ gia đình.

Thứ sáu, truyền thông chính sách phải được đặt trên nền tảng của sự minh bạch và nhất quán. Niềm tin không thể được xây dựng bằng khẩu hiệu, mà bằng hành động nhất quán giữa lời nói và việc làm. Khi chính sách có thay đổi, cần truyền thông kịp thời, trung thực và sẵn sàng thừa nhận những hạn chế nếu có. Chính thái độ thẳng thắn và minh bạch ấy lại là cách nhanh nhất để lấy lại niềm tin công chúng trong một thế giới đang ngày càng hoài nghi.

Truyền thông chính sách – phòng tuyến đầu tiên bảo vệ sự thật và sự đồng thuận xã hội

Trong thời đại hậu sự thật, chính sách đúng là chưa đủ. Chính sách đúng còn cần được truyền thông đúng cách – đến đúng người, vào đúng thời điểm, với đúng ngôn ngữ và đúng cảm xúc.

Truyền thông chính sách không còn là công việc phụ trợ, mà là một phần thiết yếu của quá trình hoạch định và thực thi chính sách công. Đó là cầu nối niềm tin giữa nhà nước và người dân – là phòng tuyến đầu tiên để bảo vệ sự thật, bảo vệ đồng thuận xã hội, và bảo vệ sự phát triển bền vững của quốc gia.

Trong bối cảnh thông tin bị nhiễu loạn, cảm xúc bị khai thác triệt để, và niềm tin trở nên mong manh – đổi mới truyền thông chính sách không chỉ là một yêu cầu quản trị, mà còn là một sứ mệnh chính trị và đạo đức.