Thị trường điện cạnh tranh - 'vướng' ở nhận thức và tư duy

Ngày 18/12, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp đã tổ chức Diễn đàn "Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp".

Phát biểu ý kiến tại diễn đàn, ông Hồ Đình Thám - Cố vấn thường trú về thị trường điện, Cục Điện lực, Bộ Công Thương cho biết, thị trường điện là một phần quan trọng trong thị trường năng lượng Việt Nam. Mục tiêu xây dựng thị trường năng lượng và thị trường điện cạnh tranh hiện nay mang tính cấp bách, xuất phát từ yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia cũng như thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Theo đó, Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị đã đặt ra lộ trình rất cụ thể: đến năm 2026 hình thành thị trường bán buôn điện cạnh tranh hoàn chỉnh và đầu năm 2027 triển khai thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Điểm cốt lõi của định hướng này là trao quyền lựa chọn sử dụng điện cho người tiêu dùng cuối cùng. "Trong một thị trường cạnh tranh thực sự, các đơn vị bán điện phải chủ động tìm kiếm khách hàng, đưa ra mức giá và dịch vụ hấp dẫn nhất. Khi đó, người sử dụng điện có quyền lựa chọn nhà cung cấp phù hợp, thay vì chỉ thụ động chấp nhận một mức giá như hiện nay", ông Thám chia sẻ.

Để đạt được mục tiêu Nghị quyết số 70-NQ/TW đề ra, ông Hồ Đình Thám đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất là hoàn thiện cấu trúc thị trường điện. Hiện nay, cấu trúc thị trường vẫn chưa đạt được kỳ vọng về sự đa dạng các chủ thể tham gia, đặc biệt ở các khâu bán buôn và bán lẻ điện. Để mở rộng thị trường, cần thiết kế lại cấu trúc theo hướng có nhiều đơn vị phát điện, nhiều bên mua buôn và bán lẻ.

Thứ hai là hoàn thiện cơ chế giữa bên bán và bên mua điện nhằm quản lý rủi ro. Theo ông Thám, hợp đồng mua bán điện là công cụ phổ biến tại nhiều thị trường điện trên thế giới. Tuy nhiên, tại Việt Nam, các hợp đồng hiện nay chủ yếu được ký kết giữa Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các nhà máy phát điện, chưa tạo ra nhiều lựa chọn cho các chủ thể khác trong thị trường.

Thứ ba là hoàn thiện cơ chế hình thành giá điện thị trường. Giá điện phải là “nhiệt kế” phản ánh trạng thái cung - cầu của hệ thống điện. Tuy nhiên, trong thực tế, giá điện hiện nay chưa phản ánh đầy đủ và chính xác quan hệ cung - cầu, do cơ chế định giá chưa hoàn thiện. Khi giá đủ hấp dẫn sẽ thu hút nhà đầu tư, khuyến khích phát triển các nguồn điện mới, đặc biệt là các nguồn điện linh hoạt và năng lượng sạch. Đồng thời, cơ chế giá phù hợp cũng tạo điều kiện để các doanh nghiệp áp dụng hiệu quả các công cụ quản lý rủi ro, qua đó nâng cao tính cạnh tranh và hiệu quả chung của thị trường điện.

Về phía Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), ông Nguyễn Quốc Dũng - Trưởng ban Kinh doanh và mua bán điện bày tỏ lo ngại, các quốc gia có nhiều mô hình thị trường điện, mỗi quốc gia áp dụng mô hình riêng. Tuy nhiên, ở các quốc gia triển khai thị trường bán lẻ phải đạt đáp ứng các tiêu chí tương ứng. Một trong những tiêu chí phải đáp ứng là phụ tải đạt mức gần như bão hoà hoặc tăng trưởng thấp, việc đầu tư nguồn điện, lưới truyền tải ít đi. Lúc đó thị trường bán lẻ mới vận hành dựa trên cung ứng dịch vụ tốt được.

Cùng với đó, dự phòng lưới điện cũng cần đạt trên 30% mới có thể triển khai thị trường bán lẻ để đảm bảo phần nguồn không thiếu, cung lớn hơn cầu tạo ra sự cạnh tranh, nhờ đó giá mới giảm xuống. Đây là vấn đề cốt yếu của thị trường bán lẻ.

“Việt Nam muốn phát triển thị trường bán lẻ cần đạt tiêu chí của thị trường bán lẻ và khi đó cung ứng đủ điện là việc đương nhiên. Ngược lại, trong trường hợp, chưa đáp ứng tiêu chí cơ bản của thị trường bán lẻ, sự điều tiết của Chính phủ sẽ khó trong cung ứng điện. Đây là vấn đề rất cần sự cẩn trọng trong thiết kế thị trường bán lẻ” – ông Dũng nói.

Cần thay đổi tư duy từ "rẻ" sang "xanh, sạch"

Khác với quan điểm thận trọng của ông Dũng, TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, việc chậm triển khai thị trường năng lượng cạnh tranh sẽ dẫn tới nguy cơ sẽ không đảm bảo được mục tiêu tăng trưởng như mong muốn. Vì khi không xây dựng được thị trường năng lượng cạnh tranh, chúng ta sẽ không thu hút được nhà đầu tư.

Theo ông Thập, thị trường năng lượng cạnh tranh đã được đặt vấn đề ra từ năm 2006, đến nay sau 19 năm mới bắt đầu thực hiện, tuy nhiên, những gì đã làm được vẫn rất xa theo mục tiêu đã đề ra và một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là "nhận thức" và "tư duy".

Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, lao động giá rẻ, năng lượng rẻ từng là điểm thu hút đầu tư nhưng giai đoạn hiện nay đòi hỏi đã hoàn toàn khác, lao động cần chất lượng cao, năng lượng cần xanh, sạch… Khi triển khai các dự án điện, các bên thường quan tâm đến giá bao nhiêu, mà không quan tâm đến việc nhà đầu tư có triển khai thực hiện được hay không?

Để tháo gỡ vướng mắc trên, theo ông Thập, cần hoàn thiện thể chế theo hướng ổn định, dự báo được và nhất quán, cũng như có tính bao trùm. Chính sách phải đi trước thực tiễn; tránh tình trạng chồng chéo và thay đổi liên tục. Thiết lập cơ chế giá năng lượng dựa trên chi phí thực, hài hòa lợi ích theo diễn biến của thị trường và các nhà đầu tư trong chuỗi quyết định.

“Nhà nước không nên can thiệp vào cơ chế giá, mà chỉ đóng vai trò kiến tạo và điều hóa lợi ích các nhà đầu tư trong chuỗi bằng các công cụ thuế. Giá minh bạch là nền tảng của cạnh tranh, phát triển lành mạnh và thu hút đầu tư” - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam nói.

Đồng quan điểm với ông Nguyễn Quốc Thập, TS. Nguyễn Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (VAFIE) cho biết, các nhà đầu tư nước ngoài rất quan tâm đến chính sách năng lượng, giá thành, độ ổn định của thị trường năng lượng. Các nhà đầu tư vào lĩnh vực năng lượng cũng đang chờ cơ chế, chính sách để rót vốn. Nếu không hành động khẩn trương có thể trong một số trường hợp sẽ mất cơ hội.

Ông Tuấn cho rằng, tập đoàn EVN đã rất nỗ lực cung ứng điện ổn định cho sản xuất trong thời gian vừa qua. Tuy nhiên, trong giai đoạn phát triển mới, EVN cũng cần được cạnh tranh, được hưởng quyền lợi như các đối tác khác.

Về cơ chế giá điện phần nào mang tính bao cấp như hiện nay, Chủ tịch VAFIE cho rằng, hiện các nhà đầu tư nước ngoài được hưởng lợi do chi phí điện ở Việt Nam thấp so với các quốc gia trong khu vực. Do đó, khi có giá điện mang tính thị trường, phản ánh đúng cung - cầu, chắc chắn sẽ tiến bộ hơn, đảm bảo lợi ích quốc gia. Cần có lộ trình sớm tiến tới thị trường năng lượng cạnh tranh và minh bạch vừa đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia vừa hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao.

Về lo ngại áp dụng theo thị trường, giá điện tăng ảnh hưởng tới các đối tượng yếu thế, ông Tuấn cho rằng, cần chính sách hỗ trợ riêng, tách bạch ra khỏi hoạt động sản xuất kinh doanh của tập đoàn EVN, giống như hoạt động của ngân hàng Chính sách xã hội.

"Không thể bắt một doanh nghiệp vừa làm từ thiện lại vừa kinh doanh có hiệu quả. Phần tài trợ xã hội nên có quy định rõ là nhiệm vụ của Chính phủ, giống như việc ngân hàng Chính sách xã hội vẫn đang làm", ông Tuấn bày tỏ quan điểm.

Ngoài ra, TS. Nguyễn Anh Tuấn kỳ vọng, trong thời gian tới Nghị quyết của Quốc hội (nhằm thể chế hóa NQ70) sẽ sớm được đi vào cuộc sống bằng Nghị định, Thông tư cụ thể.