Sau hơn một thập kỷ chống vàng hóa: Đã đến lúc khai thông nguồn lực vàng

Vì sao Việt Nam từng phải chống vàng hóa?

Giai đoạn trước năm 2012, vàng hiện diện sâu trong nền kinh tế Việt Nam. Không chỉ được sử dụng để tích trữ, vàng còn xuất hiện trong các giao dịch bất động sản, được huy động và cho vay trong hệ thống ngân hàng, thậm chí trở thành công cụ đầu cơ trên các sàn giao dịch vàng.

Trước đó, trong thập niên 1990, tình trạng "vàng hóa" còn phổ biến hơn khi nhiều tài sản có giá trị lớn như nhà đất, ô tô, xe máy, thậm chí các mặt hàng được xem là xa xỉ phẩm lúc bấy giờ như tivi, tủ lạnh hay đầu cassette đều được niêm yết hoặc quy đổi theo "chỉ vàng", "cây vàng".

Một trong những lý do khiến người dân ưa chuộng vàng là khả năng bảo toàn giá trị trong bối cảnh lạm phát và biến động kinh tế. Việc định giá bằng vàng cũng giúp người mua và người bán tránh được rủi ro mất giá của đồng tiền trong thời gian giao dịch kéo dài. Trong khi đó, hệ thống thanh toán điện tử và dịch vụ ngân hàng còn chưa phát triển như hiện nay thì việc kiểm đếm vàng được cho là đơn giản và dễ dàng hơn tiền mặt rất nhiều.

Để thu hút lượng vàng đang lưu hành trong dân, nhiều ngân hàng thương mại từng phát hành chứng chỉ tiền gửi bằng vàng với lãi suất từ 0,5-1%/năm. Các sàn giao dịch vàng cũng phát triển mạnh, thu hút dòng tiền đầu cơ lớn.

Nhìn từ góc độ quản lý, khi một bộ phận lớn tài sản và giao dịch được neo theo vàng thay vì VND, hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ bị suy giảm đáng kể. Các ngân hàng cũng đối mặt với rủi ro lớn khi huy động vàng từ người dân nhưng lại chuyển hóa thành các tài sản khác, trong khi giá vàng liên tục biến động.

Trong bối cảnh đó, Nghị định 24/2012 được ban hành nhằm đưa vàng ra khỏi vai trò của một "đồng tiền song song", khôi phục vị thế trung tâm của đồng Việt Nam trong nền kinh tế. Nhìn từ kết quả đạt được, đây được xem là một trong những bước đi quan trọng giúp ổn định thị trường tiền tệ và hệ thống tài chính trong hơn một thập kỷ qua.

Chống vàng hóa không đồng nghĩa để vàng "đóng băng"

Sau hơn 10 năm chống vàng hóa, Việt Nam đã thành công trong việc đưa vàng ra khỏi hệ thống tín dụng. Tuy nhiên, điều đó cũng làm dấy lên tranh luận về việc liệu một nguồn lực tài sản rất lớn trong dân cư có đang được khai thác hiệu quả hay không.

Nếu trước đây mục tiêu là hạn chế vai trò của vàng trong thanh toán, tín dụng và đầu cơ tài chính, thì hiện nay vấn đề nằm ở chỗ làm thế nào để nguồn lực vàng rất lớn trong dân cư không tiếp tục đứng ngoài nền kinh tế.

Khác với giai đoạn trước, vàng ngày nay chủ yếu đóng vai trò tài sản tích trữ thay vì phương tiện giao dịch. Hoạt động huy động và cho vay vàng trong hệ thống ngân hàng đã chấm dứt, các sàn vàng không còn tồn tại, trong khi vai trò của VND trong thanh toán và tích lũy được củng cố đáng kể.

Bên cạnh đó, khung chính sách quản lý thị trường vàng cũng đang tiếp tục được điều chỉnh theo hướng vừa tăng tính minh bạch, vừa duy trì các rào chắn chống vàng hóa.

Nghị định 232/2025/NĐ-CP đã chấm dứt cơ chế độc quyền sản xuất vàng miếng SJC, cho phép doanh nghiệp và ngân hàng đáp ứng đủ điều kiện tham gia sản xuất vàng miếng. Đồng thời, hoạt động mua bán vàng được quản lý chặt chẽ hơn thông qua yêu cầu xuất hóa đơn điện tử và lưu trữ thông tin khách hàng.

Cùng với đó, Thông tư 82/2025/TT-NHNN đặt ra các giới hạn đối với hoạt động nắm giữ vàng của các tổ chức tín dụng nhằm hạn chế rủi ro thanh khoản và ngăn ngừa nguy cơ tái vàng hóa hệ thống ngân hàng. Những thay đổi này cho thấy trọng tâm chính sách hiện nay không còn đơn thuần là thu hẹp vai trò của vàng, mà đang chuyển dần sang quản lý thị trường vàng theo hướng minh bạch và hiện đại hơn.

Trong khi đó, áp lực huy động vốn cho nền kinh tế vẫn ngày càng lớn. Trong một báo cáo mới đây, Maybank cho rằng lượng vàng đang được nắm giữ trong dân cư có thể lên tới khoảng 500 tấn, tương đương khoảng 70 tỷ USD và phần lớn đang nằm ngoài hệ thống ngân hàng. Cùng lúc đó, quy mô tín dụng của Việt Nam đã tăng từ khoảng 460 tỷ USD năm 2021 lên hơn 700 tỷ USD vào năm 2025.

Theo Maybank, việc tìm cách kết nối nguồn lực vàng với hệ thống tài chính có thể giúp bổ sung thanh khoản và đa dạng hóa nguồn vốn cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là nếu vàng được kết nối trở lại với hệ thống tài chính, ai sẽ là người gánh rủi ro và làm thế nào để tránh lặp lại những bất ổn từng khiến Việt Nam phải chống vàng hóa trước đây? Đây cũng chính là điều khiến chương trình chuyển đổi vàng sang bất động sản của Vinhomes trở thành một trường hợp đáng chú ý.

Vinhomes và bài toán kiểm soát rủi ro khi khai thông nguồn lực vàng

Một trong những trở ngại lớn nhất đối với các ý tưởng khai thông nguồn lực vàng trong dân là câu hỏi về rủi ro. Nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, việc kết nối vàng với hệ thống tài chính có thể làm sống lại những lo ngại từng khiến Việt Nam phải chống vàng hóa trong hơn một thập kỷ qua.

Nhìn từ góc độ này, chương trình chuyển đổi vàng sang bất động sản của Vinhomes phần nào cho thấy những lớp quản trị rủi ro có thể được áp dụng nếu Việt Nam muốn tiến xa hơn trong việc khai thác nguồn lực vàng.

Lớp đầu tiên là kiểm soát đầu cơ. Ngay từ khi công bố chương trình, Vinhomes chỉ chấp nhận lượng vàng được sở hữu trước ngày 25/4/2026. Điều này nhằm hạn chế tình trạng nhà đầu tư đổ xô mua vàng sau khi chương trình được công bố để tham gia, qua đó tránh tạo thêm các cơn sốt đầu cơ trên thị trường vàng.

Lớp thứ hai là kiểm soát rủi ro biến động giá vàng. Về lý thuyết, nếu giá vàng tăng mạnh trong khoảng thời gian 3-5 năm tới, nghĩa vụ hoàn trả của doanh nghiệp có thể gia tăng đáng kể. Bà Nguyễn Thu Hằng, CEO Vinhomes, cho biết nhiều tổ chức phân tích nhận định giá vàng hiện đã ở vùng cao sau khi hàng loạt yếu tố hỗ trợ như xung đột địa chính trị và bất ổn toàn cầu đã phản ánh vào giá. Dù vậy, doanh nghiệp vẫn triển khai các biện pháp phòng hộ và bảo hiểm giá vàng nhằm giảm thiểu tác động của các kịch bản bất lợi trong tương lai.

Lớp thứ ba là kiểm soát rủi ro thanh khoản. Với vai trò là nhà phát triển bất động sản, kịch bản bất lợi nhất đối với Vinhomes là nhiều khách hàng cùng lựa chọn nhận lại vàng thay vì nhận bất động sản khi đáo hạn. Để giảm thiểu nguy cơ này, doanh nghiệp cho biết quy mô chương trình được xây dựng dựa trên năng lực cung ứng của các đối tác vàng bạc đá quý, tránh mở rộng vượt quá khả năng đáp ứng thực tế của thị trường.

Đáng chú ý hơn, chương trình còn hé lộ một lớp rủi ro thứ tư ở cấp độ hệ thống. Nếu trong tương lai Việt Nam muốn tiến xa hơn trong việc khai thông nguồn lực vàng thông qua các cơ chế như lưu ký, chứng chỉ vàng hay sàn giao dịch vàng, cơ quan quản lý sẽ phải trả lời những câu hỏi tương tự: làm sao hạn chế đầu cơ, ai sẽ gánh rủi ro giá vàng, nguồn cung được bảo đảm như thế nào và đâu là ranh giới để không tái diễn tình trạng vàng hóa nền kinh tế.

Ở góc độ đó, giá trị lớn nhất của chương trình có thể không nằm ở số lượng căn hộ được bán ra, mà ở việc nó đang đóng vai trò như một phép thử thực tế cho bài toán quản trị rủi ro khi tìm cách kết nối nguồn lực vàng với nền kinh tế.

Điều kiện để khai thông nguồn lực vàng

Những câu hỏi từ thực tế thị trường cũng chính là những vấn đề đang được thảo luận ở cấp chính sách.

Phát biểu tại phiên thảo luận, kỳ họp Quốc hội ngày 30/10/2025, đại biểu Thạch Phước Bình từng đề xuất 5 nhóm giải pháp nhằm huy động và khai thác hiệu quả hơn nguồn lực vàng trong dân, với mục tiêu chuyển tài sản "tĩnh" thành động lực "sống" của nền kinh tế.

Theo đại biểu, các giải pháp có thể bao gồm xây dựng sở giao dịch vàng quốc gia, phát hành chứng chỉ vàng điện tử, phát triển các sản phẩm đầu tư gắn với vàng và từng bước hình thành cơ chế để nguồn lực vàng kết nối nhiều hơn với hoạt động kinh tế.

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ quá trình chống vàng hóa cũng như những bài học từ chính chương trình của Vinhomes cho thấy việc khai thông nguồn lực vàng không thể chỉ dừng ở ý tưởng. Muốn triển khai ở quy mô lớn hơn, thị trường cần đồng thời giải quyết nhiều bài toán về hạ tầng, cơ chế và quản trị rủi ro.

Trước hết, các mô hình mới liên quan đến vàng có thể được triển khai dưới dạng cơ chế thử nghiệm (sandbox) với quy mô giới hạn và chịu sự giám sát của cơ quan quản lý. Đây là cách tiếp cận phù hợp để đánh giá tác động thực tế trước khi nhân rộng.

Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống lưu ký vàng chuẩn hóa được xem là điều kiện nền tảng. Khi vàng được lưu ký tại các tổ chức được cấp phép, quyền sở hữu có thể được xác nhận và giao dịch minh bạch hơn, tạo cơ sở cho việc phát triển các thị trường mới như sàn vàng, sàn giao dịch tài sản số hoặc các sản phẩm đầu tư được bảo chứng bằng vàng.

Một vấn đề quan trọng khác là quản trị rủi ro giá vàng. Những mô hình như chương trình của Vinhomes cho thấy các cơ chế phòng hộ (hedge) hoặc bảo hiểm giá gần như là điều kiện bắt buộc nếu muốn hạn chế tác động từ các biến động lớn trên thị trường vàng.

Dù lựa chọn mô hình nào, một "ranh đỏ" cần tiếp tục được duy trì. Đó là không để vàng quay trở lại vai trò phương tiện thanh toán phổ biến, không tái lập hoạt động huy động và cho vay vàng đại trà trong hệ thống ngân hàng, đồng thời không để vàng cạnh tranh với VND trong chức năng của một đồng tiền. Đây cũng chính là nền tảng của quá trình chống vàng hóa mà Việt Nam đã theo đuổi suốt hơn một thập kỷ qua.

Những đề xuất tại Quốc hội về sở giao dịch vàng, chứng chỉ vàng điện tử hay các sáng kiến từ khu vực tư nhân như chương trình chuyển đổi vàng sang bất động sản của Vinhomes cho thấy cuộc thảo luận chính sách đang bước sang một giai đoạn mới. Trọng tâm là làm thế nào để một phần lượng vàng trong dân có thể phục vụ nền kinh tế hiệu quả hơn mà vẫn bảo đảm ổn định tài chính và giữ vững vai trò của đồng Việt Nam.

Nói cách khác, mục tiêu của giai đoạn tới không phải là chống vàng hóa nền kinh tế, mà là biến những tài sản đang nằm yên trong két sắt thành nguồn lực phục vụ tăng trưởng theo cách minh bạch, hiện đại và có kiểm soát.