Thanh khoản giảm mạnh và tác động thị phần ngành chứng khoán

Nửa đầu năm 2026 chứng kiến một nghịch lý hiếm thấy trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Quý I khép lại trong trạng thái hưng phấn với giá trị giao dịch bình quân xấp xỉ 35.000 tỷ đồng mỗi phiên. Nhưng chỉ sau một quý, thanh khoản thị trường đã "tụt áp" nhanh chóng. Giá trị giao dịch bình quân giảm xuống còn hơn 24.000 tỷ đồng mỗi phiên, riêng tháng 6 còn dưới 20.000 tỷ đồng - mức thấp nhất kể từ tháng 2/2025.

Ở góc nhìn vĩ mô, diễn biến này là hệ quả của nhiều yếu tố cộng hưởng. Căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông đẩy giá dầu tăng mạnh, buộc FED tiếp tục duy trì chính sách tiền tệ thận trọng. Trong nước, lãi suất huy động neo cao, trong khi dư nợ margin toàn thị trường đã vượt 405.000 tỷ đồng - mức cao kỷ lục, khiến dư địa cho dòng tiền mới ngày càng thu hẹp.

Điểm đáng chú ý, là phần thanh khoản còn lại không còn lan tỏa như trước mà co cụm vào một số ít hệ sinh thái lớn – các "tay to". Nhà đầu tư cá nhân (retail) - lực lượng vốn là xương sống của thị trường - gần như đứng ngoài cuộc.

"Không ai giao dịch à?", "Tiền đi đâu hết rồi?" là những câu hỏi xuất hiện dày đặc trong giới môi giới. Các room chat đầu tư, những bài phân tích hay các dòng trạng thái trên mạng xã hội đều chán nản đến não nề. Cảm giác thị trường trở nên im ắng hơn bao giờ hết.

Nhưng sự im ắng ấy chỉ là bề nổi.

Điều đang diễn ra không đơn thuần là một nhịp suy giảm thanh khoản, mà là sự thay đổi trong cách dòng tiền vận động. Và khi dòng tiền đổi hướng, "miếng bánh" thị phần giữa các công ty chứng khoán cũng bắt đầu được chia lại.

Liệu sẽ có sự thay đổi trật tự?

Điểm mấu chốt nằm ở cấu trúc của dòng tiền.

Sau nhịp điều chỉnh từ đỉnh tháng 5, tiền không hoàn toàn rời khỏi thị trường mà dịch chuyển sang trạng thái co cụm, tập trung vào một số cổ phiếu vốn hóa lớn, nổi bật là nhóm Vingroup và ngân hàng. Sự thay đổi trong cách dòng tiền vận động đã vô tình tạo lợi thế cho những công ty chứng khoán có khả năng tiếp cận các giao dịch quy mô lớn và các hệ sinh thái tài chính.

TCBS và VPBankS là những cái tên hưởng lợi rõ nét. Không chỉ có nguồn vốn giá rẻ từ ngân hàng mẹ để duy trì lợi thế margin, hai công ty còn đứng ở trung tâm nhiều giao dịch lớn xoay quanh các hệ sinh thái như Vingroup, Techcombank hay VPBank. Trong bối cảnh thanh khoản trên thị trường cơ sở suy giảm, giao dịch phái sinh cùng các dòng tiền quy mô lớn trở thành "bộ đệm" quan trọng, giúp nhóm này duy trì doanh thu và cải thiện thị phần so với phần còn lại của thị trường. Đổi lại, lợi thế ấy cũng đi kèm mức độ tập trung cao hơn, khi tăng trưởng phụ thuộc đáng kể vào một số hệ sinh thái vốn và các nhóm cổ phiếu dẫn dắt.

Ở chiều ngược lại, áp lực lại đè nặng lên những công ty chứng khoán có mô hình kinh doanh gắn chặt với dòng tiền tự nhiên của thị trường như VPS, SSI hay HSC. Khác với nhóm hưởng lợi từ sự co cụm của dòng vốn, tăng trưởng của các doanh nghiệp này chủ yếu đến từ hoạt động môi giới, cho vay ký quỹ và hệ sinh thái dịch vụ dành cho hàng triệu nhà đầu tư. Khi thanh khoản suy giảm trên diện rộng và dòng tiền không còn lan tỏa, đây cũng là nhóm chịu tác động trực tiếp nhất.

Tuy nhiên, nhìn vào biến động thị phần để đánh giá vị thế của các công ty chứng khoán sẽ là một góc nhìn chưa đầy đủ.

Về bản chất, thị phần chỉ phản ánh quy mô dòng tiền đi qua từng công ty tại một thời điểm. Khi thị trường sôi động, nhà đầu tư tích cực "trading", lợi thế đương nhiên thuộc về những doanh nghiệp có nền tảng bán lẻ mạnh, mạng lưới khách hàng rộng và khả năng phục vụ số đông nhà đầu tư. Ngược lại, khi thanh khoản co hẹp và dòng tiền tập trung vào một số ít nhóm cổ phiếu hoặc các giao dịch quy mô lớn, cán cân thị phần sẽ nghiêng về những công ty có lợi thế ở đúng phân khúc đó.

Nói cách khác, điều thay đổi trước hết là "miếng bánh" của thị trường. Khi "miếng bánh" đổi hình dạng, cách nó được phân chia cũng thay đổi theo. Vì vậy, sự dịch chuyển của bảng xếp hạng thị phần trong quý II phản ánh nhiều hơn sự thay đổi của cấu trúc dòng tiền, hơn là sự thay đổi về năng lực cạnh tranh giữa các công ty chứng khoán.

Đó cũng là lý do những doanh nghiệp như VPS, SSI hay HSC có thể chịu áp lực trong giai đoạn hiện tại, dù nền tảng kinh doanh cốt lõi không thay đổi. Khi dòng tiền quay trở lại trạng thái lan tỏa, lợi thế cạnh tranh sẽ một lần nữa thuộc về những công ty có khả năng thu hút và phục vụ dòng tiền của toàn thị trường, thay vì chỉ hưởng lợi từ một cấu trúc giao dịch mang tính thời điểm.

Trên thực tế, cũng không tồn tại ranh giới tuyệt đối giữa các mô hình kinh doanh. Hiếm có công ty chứng khoán nào chỉ làm bán lẻ, cũng rất ít doanh nghiệp chỉ tập trung vào khách hàng tổ chức. Phần lớn công ty chứng khoán tại Việt Nam hiện đều theo đuổi mô hình "hybrid". Khác biệt nằm ở việc mỗi doanh nghiệp nghiêng về đâu và lợi thế đó được phát huy mạnh nhất ở giai đoạn nào của chu kỳ thị trường.

Điều đáng quan tâm không nằm ở việc thị phần đang thuộc về ai, mà là doanh nghiệp lựa chọn khẩu vị rủi ro nào để tạo ra thị phần ấy. Bởi sau mỗi chu kỳ, những lợi thế mang tính thời điểm rồi cũng sẽ qua đi; còn năng lực chinh phục và giữ chân dòng tiền của nhà đầu tư thực chất mới là phép thử dài hạn

Chỉ là một khoảng lặng

Nhưng liệu sự dịch chuyển của "miếng bánh" thị phần có đồng nghĩa với việc trật tự cạnh tranh của ngành chứng khoán đang thay đổi? Có lẽ là chưa. Ít nhất ở thời điểm hiện tại, những gì diễn ra phản ánh nhiều hơn một nhịp vận động theo chu kỳ của dòng tiền, hơn là sự thay đổi trong cấu trúc của thị trường.

Nếu nhìn rộng hơn, xu hướng lớn của dòng vốn toàn cầu vẫn đang nghiêng về trạng thái tích cực. Phố Wall vừa khép lại quý II ở vùng đỉnh lịch sử khi Dow Jones lần đầu vượt 52.000 điểm, còn MSCI All-World ghi nhận quý tăng mạnh nhất kể từ năm 2020 - tín hiệu cho thấy khẩu vị rủi ro toàn cầu đang dần trở lại.

Ở trong nước, nền tảng dài hạn của thị trường đang ngày càng được củng cố. Sau nhiều năm cải cách, chứng khoán Việt Nam đã chính thức được FTSE Russell nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp, với lộ trình đưa vào các bộ chỉ số toàn cầu từ tháng 9/2026. Đây không chỉ là cột mốc quan trọng trong tiến trình hội nhập, mà còn mở ra dư địa thu hút dòng vốn quốc tế và tạo nền tảng để hướng tới các tiêu chuẩn của MSCI.

Đáng chú ý, câu chuyện nâng hạng không còn dừng ở kỳ vọng của thị trường mà đã trở thành định hướng ở cấp chính sách.

Nghị quyết 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài yêu cầu hoàn thiện cơ chế đối với đầu tư gián tiếp, đặt mục tiêu đưa thị trường chứng khoán Việt Nam được MSCI nâng hạng trước năm 2030. Cùng với các động thái của Ngân hàng Nhà nước theo hướng mở rộng tín dụng và nới điều kiện cho vay trung, dài hạn, môi trường chính sách đang chuyển mạnh sang hỗ trợ tăng trưởng và thu hút dòng vốn dài hạn.

Điều đó đồng nghĩa nhịp giảm thanh khoản trong quý II có thể chỉ là khoảng nghỉ ngắn sau giai đoạn tăng nóng đầu năm. Giới chuyên môn đánh giá rằng, thị trường không yếu đi - nó chỉ đang tạm dừng để chuẩn bị cho một chu kỳ lớn hơn.

Khi dòng tiền quay trở lại, lợi thế mang tính thời điểm của nhóm công ty chứng khoán dựa vào hệ sinh thái sẽ dần thu hẹp, và thị phần nhiều khả năng sẽ trở lại đúng bản chất cạnh tranh vốn có của thị trường.

Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là: ai sẽ nắm lợi thế trong chu kỳ kế tiếp? Khi thị trường bước vào giai đoạn hội nhập sâu hơn, đặc biệt sau câu chuyện nâng hạng, lợi thế sẽ không còn nằm đơn thuần ở nguồn vốn hay những giao dịch nội bộ. Cuộc chơi đang dịch chuyển sang một tiêu chuẩn khác: năng lực công nghệ.

Những công ty chứng khoán sở hữu hạ tầng giao dịch đủ mạnh để hấp thụ thanh khoản lớn, vận hành ổn định trong mọi điều kiện thị trường, đồng thời phát triển được hệ sinh thái sản phẩm đủ sâu để phục vụ từ nhà đầu tư cá nhân nhỏ lẻ đến các quỹ ngoại tỷ USD, sẽ là những bên nắm lợi thế lớn nhất.

Bởi vậy, thị phần quý II sẽ chỉ là một lát cắt của chu kỳ, hơn là bức tranh toàn cảnh của ngành chứng khoán. Khi dòng tiền trở lại trạng thái lan tỏa, cuộc đua sẽ quay về đúng bản chất: năng lực cạnh tranh thực chất mới quyết định vị thế dài hạn.