'Nạn nhân của các vụ lừa đảo đầu tư tiền số vẫn có thể nhận lại tiền'

Trò chuyện với Tạp chí Nhà đầu tư/Nhadautu.vn, luật sư Trần Tuấn Anh, Giám đốc Công ty Luật Minh Bạch (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) cho rằng, thông thường, sau những vụ việc lừa đảo đầu tư tiền mã hóa, đầu tư vàng số, khả năng lấy lại được tiền của nạn nhân sẽ rất lâu và không đầy đủ.

Hiện tại, tài sản mã hóa đã được công nhận hợp pháp trong Luật Công nghiệp công nghệ số. Theo ông, luật này có tạo nên hành lang pháp lý đủ mạnh mẽ để có thể bảo vệ nhà đầu tư trước những vụ việc như vừa qua không?

Luật sư Trần Tuấn Anh: Về phương diện pháp luật, việc từ đầu năm 2026, tài sản số và tài sản mã hóa chính thức được định nghĩa trong hệ thống pháp luật được quy định tại Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 và Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong tư duy quản lý so với trước đây, khi các hành vi lừa đảo phải áp dụng các quy định chung.

Từ trước đó, các quy định như Điều 174 Bộ luật Hình sự về tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" và Điều 290 Bộ luật Hình sự về tội "Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc thiết bị điện tử để chiếm đoạt tài sản" đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng trong việc xử lý các hành vi phạm tội, kể cả trong môi trường số.

Pháp luật đóng vai trò như một "màng lọc" giúp loại bỏ các dự án kém minh bạch, nhưng không thể trở thành "bảo hiểm" cho mọi quyết định đầu tư. Trách nhiệm cuối cùng đối với tài sản của mình vẫn thuộc về chính nhà đầu tư.

Đồng thời, Luật An ninh mạng và Luật An toàn thông tin mạng cũng đã thiết lập những nguyên tắc về bảo mật dữ liệu, bảo đảm an toàn hệ thống thông tin và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia không gian mạng.

Pháp luật có thể bảo vệ hiệu quả hơn đối với các giao dịch diễn ra trong khuôn khổ thí điểm hoặc các tổ chức được cấp phép, nhưng đối với các sàn "chui" hoặc nền tảng quốc tế không đăng ký, khả năng can thiệp và bảo vệ nhà đầu tư vẫn còn hạn chế. Do đó, pháp luật đóng vai trò như một "màng lọc" giúp loại bỏ các dự án kém minh bạch, nhưng không thể trở thành "bảo hiểm" cho mọi quyết định đầu tư. Trách nhiệm cuối cùng đối với tài sản của mình vẫn thuộc về chính nhà đầu tư.

Nhà đầu tư cần có cơ chế tự phòng vệ

Khi những vụ việc lừa đảo được phanh phui, cơ quan chức năng thường công bố số tiền lừa đảo và tìm bị hại. Liệu những nạn nhân trong các vụ án đầu tư tiền ảo, tài sản mã hóa có thể nhận lại được số tiền mình đã bị lừa không? Nếu có, quy trình sẽ như thế nào?

Luật sư Trần Tuấn Anh: Trên thực tế, khả năng này là có, nhưng thường không đầy đủ. Số tài sản thu hồi được từ các đối tượng phạm tội thường thấp hơn nhiều so với tổng thiệt hại do đã bị tiêu xài hoặc tẩu tán, thậm chí chuyển ra nước ngoài. Vì vậy, số tiền thu hồi sẽ được phân chia cho các bị hại theo tỷ lệ tương ứng với mức thiệt hại của từng người.

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình, người bị hại cần chủ động thực hiện việc tố giác hành vi lừa đảo đến cơ quan có thẩm quyền. Căn cứ theo điều 144 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người dân có thể làm đơn tố giác gửi đến cơ quan cảnh sát điều tra nơi cư trú nhằm chứng minh hành vi phạm tội.

Các cơ quan như cơ quan điều tra, viện kiểm sát và các cơ quan, tổ chức khác đều có trách nhiệm tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố. Ngoài việc trình báo trực tiếp, người bị hại cũng có thể cung cấp thông tin thông qua đường dây nóng của cơ quan công an để được tiếp nhận và xử lý kịp thời.

Sau khi tiếp nhận tố giác, cơ quan điều tra sẽ tiến hành xác minh tư cách bị hại thông qua việc đối chiếu các thông tin, dữ liệu thu thập được từ hệ thống của các đối tượng phạm tội. Tiếp đó, cơ quan chức năng sẽ áp dụng các biện pháp như phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản và truy vết dòng tiền nhằm thu hồi tối đa tài sản bị chiếm đoạt.

Đối với các vụ việc liên quan đến tài sản mã hóa, việc thu hồi tài sản thường gặp nhiều khó khăn hơn do tính ẩn danh cao và khả năng dịch chuyển nhanh của dòng tiền qua biên giới.

Khi quá trình điều tra kết thúc, vụ án được chuyển sang giai đoạn truy tố và xét xử; trong bản án, tòa án sẽ xác định thiệt hại và quyết định nghĩa vụ bồi thường. Cuối cùng, cơ quan thi hành án dân sự sẽ căn cứ vào bản án đã có hiệu lực để tổ chức xử lý tài sản thu giữ được và thực hiện việc chi trả cho các bị hại theo tỷ lệ tương ứng.

Tuy nhiên, toàn bộ quy trình này có thể kéo dài từ một đến vài năm, tùy thuộc vào tính chất và quy mô của vụ án. Đặc biệt, đối với các vụ việc liên quan đến tài sản mã hóa, việc thu hồi tài sản thường gặp nhiều khó khăn hơn do tính ẩn danh cao và khả năng dịch chuyển nhanh của dòng tiền qua biên giới.

Theo ông, từ những vụ việc gần đây, nhà đầu tư cá nhân cần làm gì để tự bảo vệ mình?

Luật sư Trần Tuấn Anh: Trước hết, vấn đề lớn nhất đối với các nhà đầu tư rút ra từ các vụ việc này luôn là chủ quan và thiếu kiến thức cơ bản. Trong bối cảnh hiện nay, khi các quy định như Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 và nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã có hiệu lực, việc chỉ lựa chọn giao dịch với những tổ chức được cơ quan có thẩm quyền cấp phép là yếu tố then chốt.

Người dân cần tìm hiểu kỹ dự án, đơn vị phát hành, chọn nguồn thông tin chính thống, tránh niềm tin mù quáng vào quảng cáo trên mạng xã hội.

Bên cạnh đó, nhiều người dân và doanh nghiệp đang thực hiện giao dịch theo hình thức ký "hợp đồng mua bán hàng hóa". Bản chất giao dịch chỉ là thỏa thuận về thời điểm giao nhận hàng hóa sớm hay muộn, đi kèm với việc tính toán lợi ích kinh tế giữa các bên. Nếu các bên chấp nhận điều khoản thì thỏa thuận thực hiện.

Tuy nhiên, cần lưu ý đối với các trường hợp mua hàng và giao hàng chậm, "đặt cọc 100%". Đặt cọc là để bảo đảm thực hiện một nghĩa vụ nhất định, với tỷ lệ phù hợp. Khác với mua bán thông thường, người mua theo hình thức này đã hoàn tất nghĩa vụ thanh toán, nhưng quyền sở hữu thực tế lại đến sau.

Khoảng "độ trễ" này chính là nơi rủi ro hình thành. Vì vậy, người dân cần thận trọng nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường như mức giá chào bán thấp hơn đáng kể so với thị trường, thời gian giao hàng kéo dài, điều khoản hợp đồng thiếu rõ ràng về trách nhiệm khi chậm giao, hoặc thông tin về nguồn cung và năng lực doanh nghiệp không minh bạch.

Trong bối cảnh các hình thức đầu tư ngày càng đa dạng nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, nhà đầu tư cá nhân cần chủ động nâng cao nhận thức, tuân thủ các nguyên tắc an toàn và luôn giữ sự tỉnh táo trong mọi quyết định. Chỉ khi biết "đầu tư có phòng vệ", mỗi cá nhân mới có thể hạn chế rủi ro và bảo vệ hiệu quả tài sản của mình.

Xin trân trọng cảm ơn ông!