Đề xuất giao Chính phủ quy định lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt với bia

Ngày 25/11, Hiệp hội Bia, Rượu, Nước Giải khát Việt Nam (VBA) tổ chức hội thảo "Công bố báo cáo đánh giá tác động của dự thảo tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng bia". Báo cáo đánh giá dựa trên dự thảo Luật Thuế TTĐB (sửa đổi) Bộ Tài chính trình Quốc hội mới đây.

Theo chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội, Luật Thuế TTĐB (sửa đổi) được đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2025, bổ sung vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2024, trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ 8 (tháng 10/2024) và thông qua tại kỳ họp thứ 9 (tháng 5/2025).

Dự thảo Luật thuế TTĐB (sửa đổi) xây dựng theo hướng điều chỉnh tăng thuế suất thuế TTĐB đối với mặt hàng bia (mức thuế hiện nay là 65%) với 2 phương án được đề xuất: Phương án 1 : Tăng thuế từ năm 2026, tăng theo từng năm và mỗi năm tăng 5% để tới năm 2030 thuế suất thuế TTĐB đối với bia là 90%; Phương án 2: Tăng thuế từ năm 2026 với mức tăng 15%, sau đó từ năm 2027 tăng từng năm và mỗi năm tăng 5% để tới năm 2030 thuế suất thuế TTĐB đối với bia là 100%.

Trình bày báo cáo đánh giá tác động của dự thảo tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng bia, TS. Nguyễn Minh Thảo, Trưởng ban Ban Nghiên cứu Môi trường kinh doanh và Năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) cho biết, ngành bia có vị trí, vai trò rất lớn trong việc tạo nguồn thu cho ngân sách thông qua các khoản thuế trực tiếp từ sản xuất bia và các khoản khác qua những hoạt động liên quan như dịch vụ phân phối bán lẻ, bao gồm cả dịch vụ xuất nhập khẩu...

Trong những năm gần đây, ngành đồ uống trong đó có ngành bia đóng góp lớn vào thu ngân sách nhà nước, với trung bình khoảng gần 60 nghìn tỷ đồng mỗi năm. Giá trị sản xuất của ngành đồ uống chiếm khoảng 5,6 - 6% tổng giá trị sản xuất ngành công nghiệp, trong đó sản xuất và kinh doanh bia có những đóng góp quan trọng bên cạnh những giá trị về văn hóa, lịch sử.

Ngành này đã tạo ra tạo ra việc làm cho hàng chục nghìn lao động trực tiếp và hàng triệu lao động gián tiếp trong chuỗi cung ứng bia từ sản xuất, cung ứng nguyên phụ liệu đầu vào cho sản xuất, chế biến đến lưu thông, phân phối, đóng gói, bao bì, vận chuyển, bảo quản, bán buôn, bán lẻ tới người tiêu dùng và phục vụ cho xuất khẩu....

Đánh giá về các tác động tăng thuế, theo 2 phương án của Bộ Tài chính đề xuất hiện nay, bà Thảo cho biết, cả 2 phương án đều ảnh hưởng làm suy giảm giá trị tăng thêm của ngành bia. Với giả định mức tăng trưởng giá trị tăng thêm (VA) ngành bia tương đương với mức tăng trưởng GDP theo kịch bản 6,5%, phương án 1 sẽ làm giá trị tăng thêm ngành bia sẽ giảm 44.359 tỷ đồng, tương đương 9,4% trong giai đoạn 2026-2030; phương án 2 sẽ làm giảm 61.899 tỷ đồng, tương đương 13,12%.

Lợi nhuận ngành bia cũng sẽ giảm lần lượt 2.468 tỷ đồng và 3.282 tỷ đồng trong giai đoạn 2026 - 2030 khi thực hiện tăng thuế theo 2 phương án của Bộ Tài chính.

Ngoài ra, việc tăng thuế TTĐB cũng làm giảm tăng trưởng GDP với mức giảm lần lượt 14.276 tỷ đồng (tương đương 0,0354% GDP) và 32.5259 tỷ đồng (tương đương 0,08%) ở phương án 1 và phương án 2.

Kết quả tính toán cũng cho thấy, việc tăng thuế TTĐB với ngành bia sẽ tác động tới tăng thu NSNN, làm tăng thuế gián thu nhưng giảm thuế trực thu. Với chu kỳ sản xuất của ngành bia là ngắn hạn nên nguồn thu từ thuế gián thu tăng chỉ đạt được trong ngắn hạn và trong trung và dài hạn, sản xuất của ngành bia và 21 ngành trong quan hệ liên ngành thu hẹp, dẫn tới nguồn thu NSNN giảm.

Nhóm CIEM ước tính, người lao động cũng sẽ chịu ảnh hưởng đáng kể khi tăng thuế TTĐB đối với bia. Phương án 1 sẽ dẫn tới thiệt hại chung của nền kinh tế là 10.909 tỷ đồng; Phương án 2 sẽ làm thiệt hại 14.605 tỷ đồng.

Báo cáo đưa kết luận, việc sửa đổi pháp luật thuế, trong đó có nội dung tăng thuế TTĐB đối với bia là cần thiết để đảm bảo quản lý thuế hiệu quả hơn và hạn chế việc sử dụng rượu, bia bởi việc lạm dụng có khả năng ảnh hưởng tới sức khỏe và các vấn đề xã hội. Tuy nhiên, khi đề xuất phương án tăng thuế cần đánh giá toàn diện và tính tới kỹ các yếu tố như: tính chất mặt hàng và mức độ ảnh hưởng của việc tiêu thụ sản phẩm đến sức khỏe; bối cảnh kinh tế; thực trạng doanh nghiệp; yêu cầu về phát triển các ngành sản xuất, dịch vụ trong nước; các công cụ điều tiết khác sẵn có; và các tác động kinh tế, xã hội để xác định đối tượng chịu thuế, mức thuế suất và lộ trình áp dụng.

Đề xuất giao Chính phủ quy định lộ trình tăng thuế TTĐB

Chia sẻ ý kiến tại hội thảo, nhiều chuyên gia đồng thuận rằng Quốc hội nên giao Chính phủ quy định lộ trình tăng thuế từng thời điểm để chính sách có tính linh hoạt hơn, phù hợp hơn thực tiễn đời sống doanh nghiệp, nền kinh tế, tránh dẫn tới cú sốc.

Cụ thể, bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn thuế cho rằng, Quốc hội giao Chính phủ nghiên cứu điều chỉnh thuế TTĐB để bảo vệ sức khỏe, môi trường, tăng thu ngân sách là hợp lý. Tuy nhiên,làm sao để cân bằng, hài hòa lợi ích là rất khó.

Theo đó, phương án 2 Bộ Tài chính đưa ra (tăng thuế thêm 15% năm 2026) là quá cao và sẽ gây sốc cho doanh nghiệp, nền kinh tế. Phương án 1, tăng 5% từng năm là tương đối hợp đối hợp lý nhưng lộ trình tăng thế nào (2 năm 1 lần hay 1 năm 1 lần) thì cũng phải nghiên cứu kỹ thời điểm áp dụng, sao cho phù hợp.

Đáng chú ý, bà Cúc cho biết, thực tiễn các nước cho thấy, thuế không phải là công cụ hữu hiệu để thay đổi hành vi người tiêu dùng mà cần kết hợp với các biện pháp khác, đảm bảo hài hòa.

Ông Phạm Tuấn Khải, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật, Văn phòng Chính phủ cho rằng, nên cân nhắc về việc luật có nên quy định cụ thể, chi tiết đến từng thời điểm tăng thuế như thế nào như hiện nay hay không? Có thể về lộ trình tăng Quốc hội nên giao Chính phủ quy định theo từng thời điểm. Cách xây dựng luật như vậy sẽ phù hợp hơn với thực tiễn và đời sống doanh nghiệp.

Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Xây dựng Pháp luật, Ban Pháp chế VCCI đồng thuận rằng, Luật Thuế TTĐB có thể chỉ nên quy định khung, sau đó giao cho Chính phủ quy định để linh hoạt từng giai đoạn cụ thể sẽ áp dụng mức thuế phù hợp với thực tiễn.

Bà Trần Ngọc Ánh, Giám đốc Ngoại vụ cấp cao của Heineken Việt Nam nhấn mạnh, bối cảnh nền kinh tế hiện nay dù đã dần phục hồi sau đại dịch COVID-19 nhưng vẫn phải đối mặt với rất nhiều khó khăn đến từ thế giới và trong nước.

Vì vậy, trước khi có bất cứ chính sách tăng thuế nào Nhà nước đều cần xem xét thấu đáo, đặc biệt là các tác động tới đời sống doanh nghiệp và nền kinh tế.

Ông Nguyễn Hoàng Giang, Tổng giám đốc Công ty Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Thương mại Bia Sài Gòn (SATRACO) - Sabeco cho biết, doanh nghiệp luôn đồng hành với chính sách của Nhà nước và chỉ mong rằng khi xây dựng, ban hành chính sách Nhà nước cũng cân nhắc tới bối cảnh nền kinh tế, bối cảnh doanh nghiệp và đánh giá kỹ tác động của chính sách ở thời điểm hiện tại.

Đại diện Sabeco mong muốn có thể xem xét dựa trên phương án 1 mà Bộ Tài chính đang xây dựng, tuy nhiên cần có lộ trình, giãn thời gian tăng thuế để doanh nghiệp dần thích nghi, vượt qua giai đoạn khó khăn và tiếp tục đóng góp trong tương lai cho nền kinh tế.