ADB khuyến nghị cần có bộ tiêu chí để sàng lọc FDI

Trong bối cảnh tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đăng ký vào Việt Nam tăng mạnh trong nửa đầu năm 2026, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cho rằng việc đánh giá dự án cần chuyển từ quy mô vốn sang giá trị gia tăng giữ lại trong nước, mức độ liên kết với doanh nghiệp nội địa và khả năng chuyển giao công nghệ.

Theo số liệu của Cục Đầu tư nước ngoài - Bộ Tài chính, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2026 đạt 34,65 tỷ USD, tăng 61% so với cùng kỳ năm trước.

Vốn FDI thực hiện đạt 13,03 tỷ USD, tăng 11,2% và là mức giải ngân cao nhất trong 6 tháng đầu năm kể từ năm 2022.

Các số liệu cho thấy Việt Nam tiếp tục thu hút lượng vốn lớn từ nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất. Tuy nhiên, chênh lệch giữa vốn đăng ký và vốn thực hiện cũng cho thấy cần đánh giá thêm khả năng triển khai dự án, tiến độ giải ngân và phần lợi ích thực tế được giữ lại trong nền kinh tế.

Vốn đăng ký chưa phản ánh đầy đủ chất lượng dự án

Trao đổi với báo chí ngày 17/7, ông Bùi Minh Giáp, Chuyên gia Kinh tế Trưởng của ADB tại Việt Nam, cho rằng FDI đã đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình Việt Nam chuyển từ một nước thu nhập thấp lên nhóm nước thu nhập trung bình.

FDI sẽ tiếp tục là một động lực quan trọng đối với nền kinh tế. Tuy nhiên, thách thức hiện nay không chỉ là thu hút thêm vốn, mà còn là thu hút các dự án có chất lượng cao hơn và giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn trong nước.

Doanh nghiệp Việt Nam cần tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, không chỉ ở các khâu gia công, lắp ráp mà còn trong công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ kỹ thuật, logistics và các dịch vụ hỗ trợ khác.

Trả lời câu hỏi của Nhadautu.vn về mức tăng 61% của vốn FDI đăng ký trong 6 tháng đầu năm, ông Giáp lưu ý đây mới là số vốn đăng ký. Để đánh giá triển vọng thực tế, cần xem xét dự án có được triển khai hay không, tiến độ thực hiện và lượng vốn được giải ngân.

Một số dự án có thể mất nhiều năm mới đi vào hoạt động, thậm chí không được triển khai như kế hoạch. Khả năng thực hiện dự án cũng khác nhau giữa các tập đoàn lớn và những doanh nghiệp FDI có quy mô nhỏ hơn.

Nhận định này cũng tương đồng với đánh giá mới nhất của Cục Đầu tư nước ngoài. Cơ quan này cho biết quy mô vốn bình quân của các dự án cấp mới vẫn ở mức khiêm tốn, phản ánh xu hướng đầu tư vào các dự án sản xuất, gia công và lắp ráp quy mô vừa và nhỏ.

Theo ông Giáp, các doanh nghiệp FDI nhỏ có thể đi theo chuỗi cung ứng và hệ thống đối tác sẵn có của họ. Nếu doanh nghiệp trong nước không đủ năng lực kết nối, cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị của khu vực FDI có thể tiếp tục bị hạn chế.

Do đó, việc đánh giá FDI không nên chỉ dựa vào tổng vốn đăng ký, số lượng dự án hay số lao động được tạo ra.

Sàng lọc FDI theo ba tiêu chí

Trước đề nghị bình luận của PV Nhadautu.vn về định hướng thu hút FDI chất lượng cao theo Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 của Bộ Chính trị, ông Bùi Minh Giáp cho rằng Việt Nam đang đi đúng hướng, nhưng vấn đề quan trọng nằm ở cách thực hiện.

Theo đại diện ADB, ngoài quy mô vốn và số lượng lao động, Việt Nam có thể đánh giá dự án FDI theo ba tiêu chí chính.

Thứ nhất là mức độ giá trị gia tăng được giữ lại trong nước. Ông Giáp cho rằng trong thời gian dài, phần lợi ích Việt Nam nhận được từ một số dự án FDI chủ yếu là thu nhập của người lao động và giá trị tại các khâu như gia công, đóng gói hoặc logistics. Trong khi đó, công nghệ cốt lõi vẫn thuộc sở hữu của doanh nghiệp nước ngoài và mức độ chuyển giao còn hạn chế.

Thứ hai là mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị của nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm việc doanh nghiệp nội địa được tham gia vào công đoạn nào và có khả năng nâng cấp vị trí trong chuỗi sản xuất hay không.

Thứ ba là mức độ chuyển giao công nghệ. Theo ông Giáp, Việt Nam hiện chủ yếu đang ở giai đoạn tiếp thu và bắt kịp công nghệ của các nước đi trước, trong khi chưa chuyển mạnh sang giai đoạn tự phát triển và sở hữu công nghệ cốt lõi.

"Việt Nam cần có một bộ tiêu chí để sàng lọc dự án FDI, chứ không phải FDI bằng mọi giá", ông Giáp nhấn mạnh.

Đại diện ADB cũng lưu ý, nếu nhà đầu tư không tuân thủ đầy đủ các quy định về môi trường, xã hội và lao động, dự án FDI có thể trở thành một chi phí dài hạn thay vì mang lại lợi ích cho nền kinh tế.

Doanh nghiệp nội địa phải đủ sức tham gia chuỗi giá trị

ADB cho rằng việc cải thiện chất lượng FDI không chỉ phụ thuộc vào các yêu cầu đặt ra đối với nhà đầu tư nước ngoài, mà còn phụ thuộc vào năng lực của khu vực doanh nghiệp trong nước.

Ông Shantanu Chakraborty, Giám đốc quốc gia ADB tại Việt Nam, nhận định mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào FDI và lợi thế chi phí thấp khó có thể duy trì trong thời gian dài, khi nhiều quốc gia khác cũng đang cải thiện hạ tầng và môi trường kinh doanh để cạnh tranh thu hút đầu tư.

Việt Nam cần chuyển mạnh hơn sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, khu vực tư nhân trong nước và mối liên kết chặt chẽ hơn giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa.

ADB đặc biệt nhấn mạnh vai trò của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) đối với tăng trưởng bền vững. Theo ông Shantanu Chakraborty, chính sách cần tạo điều kiện để các doanh nghiệp này nâng cao năng lực, tiếp cận kỹ năng cần thiết, vốn, tín dụng và cơ hội kinh doanh, qua đó đóng góp nhiều hơn vào mô hình tăng trưởng dựa trên chất lượng và đổi mới sáng tạo.

Việt Nam cũng cần tiếp tục đầu tư vào các dự án có thể xoay chuyển tình thế trong các lĩnh vực như hạ tầng giao thông, logistics, năng lượng, lưới điện, hạ tầng số và nguồn nhân lực. Đây là những nền tảng cần thiết để thu hút các dự án trong những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, công nghiệp xanh và logistics hiện đại.