Tăng thuế TTĐB đối với thuốc lá: CIEM đề xuất 3 phương án

Phát biểu tại Hội thảo “Xây dựng chiến lược điều chỉnh thuế TTĐB đối với mặt hàng thuốc lá, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam” do Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) phối hợp cùng Tổ chức Vital Strategies tổ chức ngày 7/11/2024, TS. Trần Thị Hồng Minh, Viện trưởng CIEM cho biết, Việt Nam hiện đang đối mặt với tình trạng sử dụng thuốc lá ở mức đáng báo động. Theo thống kê của Bộ Y tế, Việt Nam đứng thứ 15 trên thế giới về tỷ lệ sử dụng thuốc lá, với khoảng 15,3 triệu người hút thuốc trực tiếp và 33 triệu người hút thuốc thụ động.

“Những hệ lụy về sức khỏe và chi phí xã hội từ việc hút thuốc lá là vô cùng nghiêm trọng, với ước tính mỗi năm có khoảng 40 nghìn người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá. Nếu không có biện pháp kiểm soát hiệu quả, con số này có thể lên tới 70 nghìn người vào năm 2030, theo dự báo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)”, Viện trưởng CIEM nhấn mạnh.

Tăng thuế - Tăng bao nhiêu?

Tại hội thảo, các ý kiến đều đồng tình khi cho rằng giảm thiểu tỷ lệ sử dụng thuốc lá tại Việt Nam đang là vấn đề trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Trong đó, thuế suất thuế TTĐB với thuốc lá là một công cụ. Với việc tăng thuế, số người hút thuốc sẽ giảm đi, theo đó số người tử vong vì các bệnh liên quan với thuốc lá sẽ giảm đi.

Theo WHO, nếu các biện pháp phòng chống tác hại thuốc lá hiệu quả không được thực hiện thì tổn thất kinh tế-xã hội tương đương khoảng 1% GDP của Việt Nam.

“Hiện thuế với thuốc lá ở Việt Nam đang ở mức rất thấp", bà Hana Ross- Chuyên gia kinh tế của Viện Nghiên cứu Kinh tế quốc tế Vienna nhận xét. Các chuyên gia tại Hội thảo cũng cho rằng thuế TTĐB theo tỷ lệ giá bán thuần túy hiện nay sẽ khuyến khích thuốc lá giá rẻ, mức tăng thuế và giá thuốc lá ở Việt Nam trong thời gian qua là quá thấp so với mức tăng trưởng thu nhập theo đầu người nên giá thuốc lá ở Việt Nam rất rẻ.

Từ phương pháp nghiên cứu NMOD, CIEM đã đưa ra 3 kịch bản cho việc tăng thuế TTĐB với thuốc lá.

Kịch bản 1: Thuế TTĐB áp dụng theo tỷ lệ (%) so với giá xuất xưởng của thuốc lá; mức thuế suất tăng lên 85% vào năm 2020, áp dụng đến năm 2023.

Phần thu từ thuế TTĐB được sử dụng để hỗ trợ chi trợ cấp đồ dùng học tập cho trẻ em nghèo (38 nghìn đồng/người/tháng, áp dụng trong 9 tháng).

Kịch bản 2: Thuế TTĐB áp dụng theo tỷ lệ (%) so với giá bán lẻ trước thuế VAT và thuế TTĐB; mức thuế suất tăng lên 85% vào năm 2020, áp dụng đến năm 2023.

Phần thu từ thuế TTĐB được sử dụng để hỗ trợ chi chăm sóc sức khỏe cho các hộ nghèo (mức chi 552 nghìn đồng/người/năm).

Kịch bản 3: Thuế TTĐB chuyển sang áp dụng theo cơ chế thuế tuyệt đối hoặc hỗn hợp, với mức thuế TTĐB tăng dần theo lộ trình để đạt tỷ trọng thuế TTĐB trong giá bán lẻ ở mức 70% vào năm 2023 (năm 2020: 40%; 2021: 50%; 2022: 60%; 2023: 70%).

Phần thu từ thuế TTĐB được sử dụng để hỗ trợ chi đào tạo kỹ năng chuyển đổi nghề nghiệp cho các hộ nghèo (mức chi là 468 nghìn đồng/người/năm vào năm 2020, 900 nghìn đồng/người/năm vào năm 2021, 1,32 triệu đồng/người/năm vào năm 2022, và 1,8 triệu đồng/người/năm vào năm 2023).

“Các kịch bản đều cho thấy khả năng tăng thu thuế TTĐB từ thuốc lá, đảm bảo khả năng chi trả cho các sáng kiến phát triển bền vững (SDG) mới, giảm hộ nghèo”, ông Nguyễn Anh Dương – Trưởng ban Ban nghiên cứu tổng hợp của CIEM cho biết. Bên cạnh đó, một số địa phương tăng thu đáng kể sau khi tăng thuế TTĐB đối với thuốc lá.

CIEM cũng khuyến nghị nên chuyển sang áp dụng cơ chế thuế TTĐB hỗn hợp đối với thuốc lá. Bên cạnh đó, Việt Nam cần rà soát và nâng cao năng lực để đánh giá định lượng, ở cả cấp vi mô và vĩ mô, đối với các đề xuất chính sách đối với thuế TTĐB đối với thuốc lá.

Đặc biệt, cần đưa các nội dung về đánh giá tác động ở cấp vi mô và cấp vĩ mô của các đề xuất, kịch bản tăng thuế TTĐB đối với thuốc lá và các cơ chế chi chuyển giao từ nguồn NSNN trong các đề nghị sửa đổi quy định của Luật thuế TTĐB về thuế TTĐB đối với thuốc lá.

Ngoài ra, việc sửa Luật NSNN cũng cần tính tới, theo hướng cho phép gắn một số khoản thu thuế TTĐB đặc thù (như thuế TTĐB với thuốc lá) với một số chương trình, hoạt động chi từ nguồn NSNN để phục vụ các mục tiêu SDG.

“Để đảm bảo hiệu quả của chính sách này, cần có sự đánh giá và phân tích toàn diện về tác động vi mô của thuế đối với người tiêu dùng và các nhóm dân cư khác nhau”, ông Nguyễn Anh Dương nêu quan điểm.