Kinh nghiệm quốc tế phát triển TPDN và vai trò của xếp hạng tín nhiệm

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp là một trong ba kênh huy động vốn, có vai trò rất quan trọng và cần thiết cho yêu cầu phát triển kinh doanh đối với hệ thống doanh nghiệp ở mỗi quốc gia (bao gồm các ngân hàng thương mại, tổ chức tài chính và doanh nghiệp).

Theo số liệu thống kê của Saigon Ratings, đối với các quốc gia có nền kinh phát triển, thị trường trái phiếu đạt khoảng 50–70% GDP. Các quốc gia Đông Nam Á như Singapore đạt gần 80% GDP, Thái Lan và Malaysia đạt khoảng 35–50% GDP. Trong khi đó, Việt Nam hiện nay, thị trường trái phiếu doanh nghiệp mới ở giai đoạn phát triển sơ khai và đạt khoảng 15% GDP.

Một ví dụ điển hình như Trung Quốc, thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã có quá trình hơn 70 năm hình thành và phát triển. Số liệu thống kê của tổ chức CCXI (tổ chức Xếp hạng tín nhiệm hàng đầu Trung Quốc), tính đến cuối năm 2023, số dư trái phiếu doanh nghiệp trên thị trường toàn quốc đạt 155,7 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 542 triệu tỷ đồng), chiếm 120% GDP và trở thành thị trường trái phiếu doanh nghiệp có quy mô lớn thứ hai thế giới.

Phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp Trung Quốc có thể được chia làm 3 giai đoạn chính gồm sơ khai, thăm dò và phát triển mạnh. Đặc biệt trong vòng 2 thập kỷ trở lại đây, với tốc độ tăng trưởng GDP cao, ổn định và sự phát triển đồng bộ hạ tầng cơ sở, thị trường trái phiếu doanh nghiệp Trung Quốc có bước nhảy vọt, ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hệ thống tài chính quốc gia.

Từ kinh nghiệm của nhiều quốc gia châu Á nói chung và Trung Quốc nói riêng, Chính phủ đã và đang hướng tới mục tiêu phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp lành mạnh, ổn định, an toàn, chuyên nghiệp và có tính bền vững cao.

Theo đó, ưu tiên tập trung từng bước hoàn thiện khung khổ pháp lý để thúc đẩy thị trường phát triển đúng hướng, lành mạnh; không ngừng cải thiện và gia tăng chất lượng hệ thống hạ tầng cơ sở thị trường; phát triển văn hóa xếp hạng của tổ chức phát hành và nâng cao chất lượng công tác giám sát của các cơ quan quản lý nhà nước chức năng.

Đồng thời, chủ động xác lập các cơ chế phòng ngừa từ xa và giải quyết ứng phó kịp thời, hiệu quả các yếu tố rủi ro tiềm tàng có thể phát sinh trong quá trình vận hành phát triển thị trường.

Vai trò tổ chức xếp hạng tín nhiệm

Để thị trường phát triển minh bạch, lành mạnh không thể không nhắc đến vai trò của các tổ chức xếp hạng tín nhiệm (Credit Rating Agency - CRA). Những đơn vị này sẽ giải quyết bài toán bất đối xứng thông tin trên thị trường trái phiếu, cung cấp thông tin tín nhiệm các tổ chức phát hành và công cụ nợ khách quan, độc lập, minh bạch, có độ tin cậy cao và xác định mức độ rủi ro để các nhà đầu tư tham khảo, quyết định đầu tư.

Bởi, câu hỏi phổ biến của nhà đầu tư trên thị trường quốc tế trước khi chú ý, cân nhắc và quyết định đầu tư là “trái phiếu có chất lượng tín nhiệm ra sao”? Một doanh nghiệp có thể phát hành nhiều loại trái phiếu, với nhiều thời điểm phát hành khác nhau nên các nhà đầu tư trên thị trường, cần phải có thông tin tham khảo kịp thời và đầy đủ.

Tuy nhiên, thị trường trái phiếu doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay hầu như các CRA chưa thực hiện đánh giá xếp hạng trái phiếu, mà mới công bố thông tin đánh giá xếp hạng tổ chức phát hành.

Mặt khác, thông qua hoạt động xếp hạng các tổ chức phát hành và công cụ nợ sẽ góp phần xác lập “đường cong lãi suất thị trường trái phiếu” trên thị trường. Các tổ chức phát hành có chất lượng tín nhiệm tốt sẽ có nhiều điều kiện và cơ hội huy động vốn thành công cao hơn với mức lãi suất thấp hơn.

Về phía doanh nghiệp, hoạt động xếp hạng giúp họ xây dựng thương hiệu uy tín tín dụng trên thị trường và lịch sử xếp hạng tín nhiệm.

Kinh nghiệm phát triển CRA trên thế giới

Từ kinh nghiệm của nhiều quốc gia châu Á cho thấy, trong giai đoạn đầu phát triển, Nhà nước có thể ban hành các chính sách, quy định bắt buộc xếp hạng tín nhiệm khi doanh nghiệp phát hành trái phiếu ra thị trường. Sau vài ba năm thực hiện, hoạt động xếp hạng dần trở thành nhu cầu tham khảo thông tin chất lượng tín nhiệm của các tổ chức phát hành, là yêu cầu bắt buộc từ các nhà đầu tư trên thị trường và trở thành văn hóa trong hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp trên thị trường.

Đến khi đã tạo lập và hình thành văn hóa xếp hạng trong hoạt động phát hành trái phiếu của các doanh nghiệp, chính các nhà đầu tư trên thị trường là nhân tố yêu cầu bắt buộc có thông tin tham khảo độc lập và đáng tin cậy trước khi quyết định đầu tư theo khẩu vị rủi ro.

Bên cạnh đó, định hướng chính sách quy hoạch và quản lý phát triển các CRA cần rõ ràng, nhất quán, đi đôi với việc giám sát chế tài, quản lý chặt chẽ, phòng ngừa và hạn chế phát sinh các yếu tố cạnh tranh không lành mạnh giữa các CRA, làm giảm sút chất lượng dịch vụ xếp hạng và uy tín thương hiệu, dẫn đến nhiều hệ lụy tiêu cực cho thị trường trái phiếu.

Đồng thời, hướng đến chú trọng nâng cao các điều kiện, tiêu chuẩn và chất lượng nguồn lực của các tổ chức xếp hạng tín nhiệm nội địa, mỗi quốc gia nên chỉ có 2 – 3 CRA là phù hợp với điều kiện hoạt động và nhu cầu của thị trường.

Trên cơ sở môi trường hoạt động kinh doanh thuận lợi, các CRA có kế hoạch từng bước tái đầu tư phát triển mạnh các nguồn lực của tổ chức về thương hiệu, trình độ quản trị và quản lý, hệ thống quy trình và phương pháp xếp hạng, hệ thống IT và công nghệ, hệ thống dữ liệu, hệ thống đối tác và khách hàng phù hợp nhu cầu thị trường và yêu cầu cạnh tranh phát triển trong từng giai đoạn.

ADB cho rằng, lý tưởng nhất cho các tổ chức xếp hạng tín nhiệm tại Việt Nam là tìm cách hòa hợp giữa thông lệ xếp hạng toàn cầu với sự hiểu biết địa phương về văn hóa, doanh nghiệp và thực tiễn tại Việt Nam. Cụ thể, việc hợp tác kỹ thuật giữa một tổ chức xếp hạng tín nhiệm toàn cầu và một đơn vị xếp hạng tín nhiệm trong nước sẽ giúp nâng cao uy tín của đơn vị xếp hạng trong nước (thông qua danh tiếng thương hiệu của tổ chức xếp hạng toàn cầu về các quy trình, phương pháp xếp hạng, công tác quản trị, quản lý và phân tích, đánh giá nghiêm ngặt), dẫn tới sự chấp nhận rộng rãi hơn của thị trường.

Đối với Việt Nam hiện nay, các CRA đang hoạt động theo Nghị định Chính phủ số 88 quy định về cung cấp dịch vụ xếp hạng tín nhiệm. Tuy nhiên, Nghị định số 88 đã được Chính phủ ban hành thực hiện đến nay đã hơn 10 năm (năm 2014). Nghị định Chính phủ được ra đời trong bối cảnh thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam mới ở giai đoạn ban đầu hoạt động sơ khai. Hơn nữa, trong nhiều năm qua, sau các sự kiện khủng hoảng kinh tế trên phạm vi toàn cầu, nên nhiều quốc gia đã thực hiện các chính sách chuyển đổi, cải cách và điều chỉnh phát triển thị trường trái phiếu nói chung và hoạt động của các CRA, cho phù hợp với yêu cầu phát triển của thị trường.

Vì vậy, trong thời gian tới, Chính phủ cần sớm nghiên cứu và sửa đổi Nghị định số 88 nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển ngành xếp hạng tín nhiệm trong trung và dài hạn.

(*) Chủ tịch HĐQT Saigon Ratings