Giá dầu tăng vọt, bài toán lãi suất của Fed thêm khó

Cuộc xung đột tại Iran tiếp tục leo thang và lan rộng ra nhiều khu vực tại Trung Đông, làm gián đoạn hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược của thế giới.

Lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ đã tăng lên vào tuần trước, trong khi kỳ vọng về việc Fed sớm cắt giảm lãi suất bị thu hẹp. Nguyên nhân là giới đầu tư ngày càng lo ngại rằng giá dầu thô tăng cao có thể làm chậm tiến trình đưa lạm phát về mục tiêu 2% của Fed.

Khi giá dầu trở thành bài toán chính sách

Trong nền kinh tế hiện đại, dầu mỏ không đơn thuần là một loại hàng hóa. Nó là đầu vào của hầu hết các hoạt động sản xuất và vận tải, từ chi phí logistics, điện năng cho đến hàng loạt sản phẩm công nghiệp. Vì vậy, mỗi lần giá dầu tăng mạnh, tác động của nó thường lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế.

Đối với các nhà hoạch định chính sách tiền tệ, đặc biệt là Fed, điều này tạo ra một bài toán khó. Giá dầu tăng có thể đẩy lạm phát lên cao - đi ngược lại mục tiêu ổn định giá cả. Nhưng đồng thời, chi phí năng lượng cao cũng có thể làm suy yếu tăng trưởng kinh tế và giảm nhu cầu tiêu dùng, gây áp lực lên thị trường lao động.

Chính vì vậy, các cú sốc dầu thường đặt Fed vào thế tiến thoái lưỡng nan: nếu tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát, nền kinh tế có thể chậm lại nhanh hơn; nếu nới lỏng để hỗ trợ tăng trưởng, áp lực lạm phát có thể càng trở nên dai dẳng.

Trong giai đoạn từ thập niên 1990 đến trước đại dịch COVID-19, lạm phát tại Mỹ tương đối ổn định. Tuy nhiên, sau năm 2021, khi kinh tế toàn cầu phục hồi mạnh sau đại dịch và xung đột Nga-Ukraine làm gián đoạn nguồn cung năng lượng, giá dầu tăng mạnh đã góp phần thúc đẩy làn sóng lạm phát toàn cầu. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng đà tăng của giá dầu trong giai đoạn này là một trong những yếu tố quan trọng dẫn tới sự bùng nổ lạm phát tại Mỹ trong các năm 2021-2023.

Một cú sốc giá dầu thường lan tỏa tới nền kinh tế thông qua nhiều kênh khác nhau.

Trước hết là tác động trực tiếp tới chi phí năng lượng. Giá xăng, dầu diesel và nhiên liệu hàng không tăng khiến chi phí vận chuyển và đi lại của người dân tăng theo. Các hộ gia đình phải chi nhiều hơn cho xăng xe, sưởi ấm và điện năng, từ đó làm giảm sức mua ở các lĩnh vực khác.

Ở phía doanh nghiệp, chi phí đầu vào tăng là tác động rõ rệt nhất. Các ngành sản xuất sử dụng nhiều năng lượng - từ hóa chất, thép đến vận tải và logistics - phải đối mặt với chi phí nhiên liệu cao hơn. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp buộc phải chuyển phần chi phí tăng thêm này sang giá bán, khiến giá hàng hóa và dịch vụ tăng theo.

Ngoài ra, giá dầu cao còn làm trầm trọng thêm các điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng. Khi chi phí nhiên liệu tăng, chi phí vận tải đường biển, đường bộ và hàng không cũng tăng theo. Điều này khiến giá của nhiều loại hàng hóa - từ thực phẩm đến thiết bị điện tử - bị đẩy lên.

Các nhà kinh tế gọi đây là lạm phát do chi phí đẩy (cost-push inflation). Khi chi phí đầu vào tăng, doanh nghiệp buộc phải nâng giá bán, và lạm phát vì thế lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế.

Một phân tích của Fed cho thấy khi nguồn cung dầu giảm bất ngờ, giá dầu tăng sẽ kéo theo chi phí sản xuất cao hơn. Doanh nghiệp có xu hướng tăng giá bán để bù đắp chi phí, khiến lạm phát gia tăng. Đồng thời, người tiêu dùng cắt giảm chi tiêu, làm giảm nhu cầu và có thể khiến tỷ lệ thất nghiệp tăng lên. Nói cách khác, cú sốc dầu thường vừa làm lạm phát tăng vừa kìm hãm tăng trưởng kinh tế.

Tác động của giá dầu đến tăng trưởng và lạm phát

Nền kinh tế thế giới phụ thuộc lớn vào dòng chảy năng lượng từ khu vực Vịnh Ba Tư, phần lớn phải đi qua eo biển Hormuz. Theo các nhà phân tích năng lượng, mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu cùng khoảng 10 tỷ ft khối khí tự nhiên hóa lỏng được vận chuyển qua tuyến đường này.

Clay Seigle, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cho rằng thị trường hiện đang đối mặt với nhiều điểm rủi ro cùng lúc. Ông chỉ ra hai yếu tố quan trọng: khả năng tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz và hoạt động của các cảng xuất khẩu năng lượng trong khu vực. “Đây gần như là cơn bão hoàn hảo đối với nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ”, Seigle nhận định.

Thierry Wizman, chuyên gia của Macquarie, nhận định trong một báo cáo rằng: “Cũng giống như năm 2022, chiến tranh thường mang tính ‘lạm phát’ do gây ra các cú sốc nguồn cung tiêu cực”. Ông cảnh báo rằng những hệ quả của cuộc xung đột lần này có thể “quay lại gây khó cho các ngân hàng trung ương”, bởi nguy cơ lạm phát quay trở lại sẽ khiến chính sách tiền tệ phải duy trì lập trường thắt chặt hơn.

Tính đến 9/3, hợp đồng tương lai dầu Brent đã tăng khoảng 40% so với đầu tuần trước, trong khi dầu chuẩn của Mỹ West Texas Intermediate (WTI) tăng khoảng gần 50%.

Ngân hàng Goldman Sachs ước tính rằng nếu giá dầu tăng bền vững thêm 10 USD/thùng và duy trì đến cuối năm, tăng trưởng GDP của Mỹ năm 2026 có thể giảm khoảng 0,1 điểm phần trăm. Nguyên nhân chủ yếu là thu nhập khả dụng thực tế của người tiêu dùng bị thu hẹp.

Trong khi đó, tác động đến lạm phát thường xuất hiện nhanh hơn. Goldman Sachs cho biết nếu giá dầu tăng 10%, chỉ số CPI lõi có thể tăng thêm 4 điểm cơ bản, còn CPI toàn phần tăng 28 điểm cơ bản. Nếu giá dầu duy trì ở mức cao trong vài tháng, lạm phát toàn phần theo năm có thể tạm thời quay lại gần 3%.

Ở kịch bản cực đoan hơn, Torsten Sløk của Apollo Global ước tính rằng nếu giá dầu tăng thêm 50 USD/thùng, lạm phát trong quý II có thể tăng 1 điểm phần trăm so với mức cơ sở.

Theo nhà phân tích Kyle Rodda của Capital, diễn biến hiện nay càng làm gia tăng nỗi lo vốn đã tồn tại trên thị trường rằng lạm phát tại Mỹ có thể “dai dẳng hơn dự kiến”.

Một trong những rủi ro lớn nhất là giá năng lượng duy trì ở mức cao đủ lâu để ảnh hưởng đến kỳ vọng của người tiêu dùng, từ đó tạo ra các vòng tác động thứ cấp lên nền kinh tế và khiến Fed khó nới lỏng chính sách tiền tệ.

Chỉ số hòa vốn lạm phát kỳ hạn hai năm - thước đo kỳ vọng lạm phát trên thị trường - đã tăng lên khoảng 2,9%, so với mức khoảng 2,3% hồi đầu năm, theo John Canavan của Oxford Economics.

Trong phát biểu vào tuần trước, Chủ tịch Fed New York John Williams cho biết xung đột tại Iran có thể ảnh hưởng đến triển vọng lạm phát và làm gia tăng bất định đối với triển vọng kinh tế.

Ông nói: “Việc giá năng lượng tăng chắc chắn sẽ tác động đến triển vọng lạm phát trong ngắn hạn. Chúng ta cần theo dõi xem tình trạng này kéo dài bao lâu, nhưng rõ ràng nó sẽ ảnh hưởng đến lạm phát tổng thể”.

Cùng quan điểm thận trọng, Chủ tịch Fed Minneapolis Neel Kashkari cho biết ông không còn tự tin như trước về dự báo cắt giảm lãi suất 0,25 điểm phần trăm trong năm nay, nhấn mạnh rằng các diễn biến địa chính trị buộc Fed phải chờ thêm dữ liệu.

Fed có thể trì hoãn cắt giảm lãi suất?

Hiện các nhà giao dịch gần như đồng thuận rằng Fed sẽ giữ nguyên lãi suất mục tiêu trong khoảng 3,5%-3,75% tại cuộc họp tháng 3. Đồng thời, dự báo ngày càng nghiêng về khả năng lãi suất sẽ tiếp tục được giữ nguyên ít nhất đến tháng 6.

Trong lịch sử, Fed thường bỏ qua các cú sốc nguồn cung mang tính tạm thời, đặc biệt khi chúng chỉ tác động đến lạm phát toàn phần. Tuy nhiên, nếu áp lực giá năng lượng kéo dài và bắt đầu lan sang lạm phát lõi hoặc kỳ vọng lạm phát, Fed có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong việc biện minh cho việc sớm nới lỏng chính sách.

Hiện tại, phần lớn các kịch bản cơ sở vẫn giả định rằng các gián đoạn nguồn cung chỉ mang tính ngắn hạn, đặc biệt khi nền kinh tế Mỹ vẫn cho thấy mức độ phục hồi tương đối tốt. Tuy nhiên, giá dầu càng duy trì ở mức cao lâu bao nhiêu, Fed càng khó khẳng định rằng rủi ro lạm phát đã hoàn toàn ở phía sau.

Theo Wizman, dù Mỹ hiện là nước sản xuất dầu ròng nên cú sốc thương mại do giá dầu tăng có thể không quá lớn, nền kinh tế vẫn có thể chịu tác động kéo dài nếu người tiêu dùng phản ứng trước nỗi lo giá cả tăng và thu nhập thực suy giảm.

Trên thực tế, Fed không nhắm mục tiêu trực tiếp vào giá dầu hay các loại hàng hóa riêng lẻ. Thay vào đó, ngân hàng trung ương Mỹ tập trung vào các chỉ số lạm phát tổng thể và điều kiện của thị trường lao động.

Một điểm quan trọng là Fed thường chú ý nhiều hơn tới lạm phát lõi - tức lạm phát đã loại trừ các yếu tố biến động mạnh như thực phẩm và năng lượng. Nếu Fed tin rằng đợt tăng giá dầu chỉ mang tính tạm thời và không lan sang lạm phát lõi, họ có thể chọn cách “nhìn xuyên qua” cú sốc này và giữ nguyên chính sách tiền tệ.

Tuy nhiên, nếu giá dầu tăng kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng tới giá cả trong nhiều lĩnh vực khác của nền kinh tế, Fed có thể buộc phải tăng lãi suất để ngăn chặn lạm phát lan rộng.

Cựu Chủ tịch Fed Ben Bernanke từng nhấn mạnh rằng chính sách tiền tệ không thể đồng thời triệt tiêu cả hai tác động của cú sốc dầu - lạm phát cao và tăng trưởng chậm lại. Nếu Fed tăng lãi suất để chống lạm phát, tăng trưởng kinh tế sẽ chịu thêm áp lực. Ngược lại, nếu nới lỏng chính sách để hỗ trợ tăng trưởng, lạm phát có thể trở nên khó kiểm soát hơn.

Tín hiệu từ thị trường tài chính

Dù giá dầu thường gây áp lực lên lạm phát, không phải mọi đợt tăng giá đều khiến Fed phải tăng lãi suất.

Nếu cú sốc dầu chủ yếu làm suy yếu nhu cầu tiêu dùng và đẩy nền kinh tế tới gần suy thoái, Fed có thể tránh thắt chặt chính sách. Trong nhiều trường hợp, ngân hàng trung ương cũng chọn cách bỏ qua những biến động giá dầu ngắn hạn nếu chúng không lan sang tiền lương hoặc lạm phát lõi.

Trong khi đó, thị trường tài chính thường phản ứng rất nhanh với biến động của giá dầu.

Khi giá dầu tăng mạnh, lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ thường tăng do nhà đầu tư lo ngại lạm phát cao hơn. Đồng thời, thị trường chứng khoán có xu hướng chịu áp lực vì chi phí năng lượng tăng có thể làm giảm lợi nhuận doanh nghiệp.

Trong nhiều trường hợp, giá dầu cũng ảnh hưởng trực tiếp tới kỳ vọng của thị trường về lộ trình lãi suất của Fed. Nếu giá dầu tăng mạnh, nhà đầu tư có thể cho rằng Fed sẽ phải giữ lãi suất ở mức cao lâu hơn.

Bước sang năm 2026, thị trường năng lượng toàn cầu vẫn chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố địa chính trị và kinh tế. Căng thẳng tại Trung Đông, quyết định sản lượng của OPEC+ và những thay đổi trong nhu cầu năng lượng toàn cầu đều có thể tác động mạnh tới giá dầu.

Trong dài hạn, quá trình chuyển dịch sang năng lượng sạch và xe điện có thể làm giảm vai trò của dầu mỏ trong nền kinh tế. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, dầu vẫn là một trong những yếu tố có khả năng gây biến động lớn đối với lạm phát và chính sách tiền tệ.

Lịch sử kinh tế cho thấy mỗi cú sốc giá dầu đều đặt ra những thách thức lớn cho các ngân hàng trung ương. Giá dầu tăng có thể đẩy lạm phát lên cao, nhưng đồng thời cũng làm suy yếu tăng trưởng kinh tế.

Đối với Fed, phản ứng chính sách không phụ thuộc riêng vào giá dầu, mà vào bối cảnh kinh tế tổng thể: sức mạnh của tăng trưởng, diễn biến của thị trường lao động và mức độ ổn định của kỳ vọng lạm phát. Trong nhiều trường hợp, giá dầu tăng sẽ khiến Fed phải duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt lâu hơn. Nhưng nếu cú sốc năng lượng đe dọa kéo nền kinh tế vào suy thoái, ngân hàng trung ương có thể chọn cách kiên nhẫn hơn.

Dù trong kịch bản nào, dầu mỏ vẫn sẽ là một trong những “biến số lớn” của kinh tế toàn cầu - và là yếu tố mà các nhà hoạch định chính sách tiền tệ không thể bỏ qua.