[Café Cuối tuần] Quảng cáo 'thổi phồng' trong lĩnh vực sức khỏe: Mất bò mới lo rào chuồng

Ngày 17/4/2025, Bộ Y tế ban hành Công văn số 2310/BYT-ATTP yêu cầu toàn ngành chấn chỉnh tình trạng quảng cáo sai sự thật trong lĩnh vực sức khỏe.

Văn bản này ra đời trong bối cảnh dư luận chưa kịp nguội sau vụ việc chấn động: gần 600 nhãn hiệu sữa giả do Rance Pharma và Hacofood Group sản xuất bị triệt phá, với tổng doanh thu bất chính hơn 500 tỷ đồng trong 4 năm.

Đáng lo hơn, một số sản phẩm còn len lỏi vào các cơ sở y tế lớn như Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.

Dù được đánh giá là bước đi kịp thời, công văn cũng khiến nhiều người không khỏi thở dài: "Mất bò mới lo rào chuồng". Những hành vi quảng cáo "thần dược hóa" sản phẩm sức khỏe không phải mới xuất hiện, nhưng chỉ khi hậu quả lên đến đỉnh điểm, các cơ quan chức năng mới bắt đầu hành động dứt khoát.

Tại cuộc họp ở Mặt trận Tổ quốc về an toàn thực phẩm hôm 17/4, nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan đã thẳng thắn chất vấn: "Gần 600 loại sữa giả tung hoành suốt 4 năm, trách nhiệm thuộc về ai?" Bà nhấn mạnh thực trạng quản lý chồng chéo, thiếu đầu mối thống nhất, khiến khi sự cố xảy ra, không có đơn vị nào chịu trách nhiệm rõ ràng. Lời cảnh báo của bà như một hồi chuông thức tỉnh về lỗ hổng trong giám sát, kiểm soát và xử lý hành vi vi phạm trong quảng cáo sản phẩm sức khỏe.

Thực tế, quảng cáo sai sự thật không chỉ dừng ở sản phẩm sữa. Thực phẩm chức năng, thuốc, và thiết bị y tế từ lâu đã là "mảnh đất màu mỡ" của những chiêu trò quảng bá phi khoa học. Theo số liệu từ Bộ Y tế, cả nước hiện có hơn 54.500 loại thực phẩm chức năng lưu hành, nhưng 80% quảng cáo bị phát hiện có nội dung sai lệch hoặc phóng đại.

Điều đáng lo ngại là những quảng cáo này thường đi kèm hình ảnh bác sĩ, người nổi tiếng hay các KOL, làm tăng mức độ tin tưởng trong khi thiếu hoàn toàn bằng chứng lâm sàng. Những lời hứa "tăng chiều cao thần tốc", "điều trị tiểu đường không cần thuốc" hay "hồi phục xương khớp sau 7 ngày" chỉ là những câu từ hoa mỹ trên nền của niềm tin bị đánh cắp.

Công văn 2310 nêu rõ hàng loạt biện pháp mạnh nhằm siết lại kỷ cương quảng cáo. Trong đó, nghiêm cấm bác sĩ, dược sĩ và nhân viên y tế tham gia quảng cáo thực phẩm chức năng gây hiểu lầm; cấm sử dụng hình ảnh y tế để phóng đại công dụng sản phẩm; đồng thời yêu cầu các đơn vị chủ quản rà soát và xử lý nghiêm vi phạm. Đây là động thái cần thiết để lấy lại niềm tin từ công chúng và thiết lập lại ranh giới giữa quảng cáo thương mại và truyền thông sức khỏe chuẩn mực.

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là tại sao những quy định này không được thực thi nghiêm ngặt từ đầu? Nếu các cơ quan quản lý chủ động hơn trong khâu hậu kiểm, liệu hàng triệu người tiêu dùng có tránh được việc trở thành nạn nhân của quảng cáo sai lệch?

Nhìn sang các nước phát triển, có thể thấy Việt Nam còn nhiều việc phải làm. Tại Mỹ, các cơ quan như Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) và Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) yêu cầu mọi quảng cáo thuốc phải có bằng chứng khoa học rõ ràng, đồng thời bắt buộc công khai tác dụng phụ. Mức xử phạt cho vi phạm có thể lên tới hàng triệu USD.

Liên minh châu Âu còn đi xa hơn khi cấm hoàn toàn việc quảng cáo thuốc kê đơn tới người tiêu dùng, qua đó giảm nguy cơ lạm dụng và lệ thuộc thuốc.

Nhật Bản phát triển hệ thống hướng dẫn chi tiết giúp doanh nghiệp tuân thủ quy định, còn Trung Quốc ứng dụng công nghệ như blockchain để truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chặt chẽ các hoạt động quảng cáo và phân phối sản phẩm sức khỏe.

Trái lại, tại Việt Nam, dù đã có Luật Quảng cáo (2013), Luật An toàn thực phẩm (2010), và các nghị định xử phạt như Nghị định 38/2021/NĐ-CP, mức phạt từ 60–80 triệu đồng lại quá nhẹ so với lợi nhuận thu được từ hành vi gian dối. Việc thực thi lỏng lẻo, thiếu tính răn đe đã khiến các hành vi "thổi phồng" tiếp tục tồn tại, thậm chí ngày càng tinh vi hơn trong môi trường mạng xã hội.

Câu hỏi "trách nhiệm thuộc về ai?" không chỉ dành cho các bộ ngành, mà còn là lời nhắc cho cộng đồng doanh nghiệp, giới truyền thông và người tiêu dùng. Để không mãi "mất bò mới lo rào chuồng", cần thiết lập một cơ quan đầu mối duy nhất chịu trách nhiệm quản lý quảng cáo y tế thay vì để sáu cơ quan cùng giám sát nhưng không rõ ai chịu trách nhiệm chính.

Cần tận dụng công nghệ để minh bạch nội dung quảng cáo và giám sát hậu kiểm; phát động các chiến dịch truyền thông đại chúng nhằm giáo dục người dân cách nhận diện quảng cáo sai sự thật.

Công văn 2310 là một tín hiệu tích cực, nhưng không nên là hồi kết của một phản ứng mang tính đối phó. Chúng ta cần một chiến lược lâu dài và có hệ thống để đảm bảo rằng, trong lĩnh vực liên quan đến sức khỏe con người, quảng cáo chỉ nên nói sự thật – dù là sự thật không đủ hấp dẫn.

Và trên hết, cần sửa đổi các khung xử phạt để thật sự đủ sức răn đe.