Phán quyết của Tòa án Mỹ trao cho Trung Quốc lợi thế trước thượng đỉnh Trump-Tập

Quyết định của Tòa án Tối cao Mỹ (SCOTUS) tuần trước bác bỏ các mức thuế quan của Tổng thống Trump không chỉ được coi là một thất bại pháp lý của chính quyền của ông, mà còn giúp Trung Quốc củng cố vị thế trước thềm chuyến thăm của ông đến Bắc Kinh sắp tới, theo giới phân tích.

Theo Nhà Trắng, chuyến thăm Bắc Kinh của ông Trump sẽ diễn ra trong 3 ngày từ 31/3. Đây sẽ là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của một tổng thống Mỹ kể từ khi ông Trump đến đất nước tỷ dân vào năm 2017. Chủ tịch Tập Cận Bình cũng dự kiến sẽ có chuyến thăm cấp nhà nước tới Washington vào cuối năm nay.

Phán quyết có thể làm thay đổi quan hệ thương mại Mỹ-Trung

Trong phán quyết ngày 20/2, SCOTUS cho rằng ông Trump đã viện dẫn sai Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA), từ đó bác bỏ các mức thuế quan mà Mỹ áp đặt đối với nhiều đối tác thương mại.

Bà Zongyuan Zoe Liu, nghiên cứu viên cấp cao về nghiên cứu Trung Quốc tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) – một tổ chức nghiên cứu của Mỹ, cho rằng ý nghĩa thực sự của phán quyết đối với Bắc Kinh nằm ở cách nó định hình lại các động lực.

Phán quyết của Tòa làm giới hạn tính linh hoạt đối với khả năng của tổng thống Mỹ trong áp đặt các biện pháp khẩn cấp về kinh tế để gây áp lực lên chính sách đối ngoại.

"Điều này có thể làm chậm quá trình leo thang. Các hành động áp thuế trong tương lai sẽ đòi hỏi phải dựa vào các công cụ theo luật định hẹp hơn hoặc thương lượng chính trị với Quốc hội. Kỷ nguyên trả đũa thuế quan tức thời chưa kết thúc, nhưng nó đã bị hạn chế", bà Zongyuan Zoe Liu viết.

Với phán quyết này, giới chức Trung Quốc có thể lập luận rằng các mối đe dọa áp thuế của Mỹ trở nên vô nghĩa bởi các rào cản hiến pháp. Điều đó củng cố luận điểm của Trung Quốc rằng sự cưỡng ép kinh tế của Mỹ không chỉ gây tranh cãi trên trường quốc tế mà còn bị phản đối và bất hợp pháp ở trong nước.

Trong một phản ứng sau phán quyết, Bộ Thương mại Trung Quốc tuyên bố rằng các biện pháp của chính quyền Trump, bao gồm cả thuế quan đối ứng và liên quan đến fentanyl, vi phạm cả các quy tắc thương mại quốc tế và luật pháp trong nước của Mỹ.

Theo chuyên gia CFR, hệ quả pháp lý trước mắt đã rõ ràng. Thuế quan áp đặt theo thẩm quyền của IEEPA – bao gồm cả thuế suất 10% liên quan đến fentanyl của ông đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc và các loại thuế quan đối ứng nhắm vào hàng chục đối tác thương mại – mất tính hợp pháp. Đối với Tổng thống Trump, phán quyết loại bỏ một trong những công cụ nhanh nhất trong kho vũ khí hành pháp: khả năng viện dẫn quyền lực khẩn cấp và ngay lập tức nâng cao các rào cản thương mại.

Phát biểu trước báo giới sau phán quyết của SCOTUS, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nói rằng chính quyền Trump không có ý định tăng thuế đối với hàng hóa Trung Quốc cao hơn mức hiện tại, dù Trung Quốc là một trong những nước được hưởng lợi nhiều nhất từ phán quyết do thuế suất giảm.

Trung Quốc gia tăng lợi thế trước cuộc gặp Trump – Tập

Thời điểm phán quyết của SCOTUS có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với hội nghị thượng đỉnh dự kiến giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Bằng việc vô hiệu hóa IEEPA như là cơ sở để áp thuế, SCOTUS đã vô hình trung cân bằng lại không gian đàm phán trước chuyến thăm.

Ông Trump sẽ bước vào bàn đàm phán với với một đòn bẩy đơn phương trong tay ít hơn, một sự thay đổi mà các nhà đàm phán Trung Quốc sẽ tận dụng, theo bà Zongyuan Zoe Liu.

"Họ (phía Trung Quốc) có thể coi phán quyết này là phần nào cải thiện vị thế đàm phán của Bắc Kinh trước các cuộc đàm phán thương mại trong tương lai với ông Tập và những người đồng cấp (khác) của ông Trump. Nếu Washington không thể dễ dàng leo thang thuế quan theo thẩm quyền của mình, Trung Quốc giờ đây có nhiều thời gian, đòn bẩy và không gian hơn để xoay sở. Trì hoãn trở thành một chiến lược hợp lý", chuyên gia CFR bình luận.

Các nhà phân tích cho rằng phán quyết này có thể thay đổi cục diện quá trình đàm phán gia hạn thỏa thuận ngừng chiến thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Ngoài ra, phán quyết cũng gây khó thêm cho chính quyền Trump trong nỗ lực buộc Trung Quốc mua thêm đậu nành, máy bay Boeing và năng lượng của Mỹ.

Bà Wendy Cutler, nguyên Đại diện thương mại Mỹ, cho rằng phán quyết làm hạn chế quyền lực đối với chính sách kinh tế dấu ấn của Tổng thống Trump và suy yếu đòn bẩy đàm phán của ông trước thềm chuyến thăm Trung Quốc.

Tương tự, Dan Wang, Giám đốc chương trình Trung Quốc của Eurasia Group, nhận định phán quyết làm "hạn chế khả năng áp đặt thuế quan chủ quan của ông Trump, làm giảm áp lực lên Bắc Kinh trong việc tăng mua đậu nành hoặc nới lỏng khả năng tiếp cận đất hiếm".

Bắc Kinh có thể tận dụng cơ hội này để gây áp lực lên Washington nhằm nới lỏng kiểm soát xuất khẩu công nghệ, loại bỏ một số thực thể Trung Quốc khỏi danh sách trừng phạt của Mỹ và giảm bán vũ khí cho Đài Loan, theo Xinbo Wu, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mỹ tại Đại học Phúc Đán ở Thượng Hải.

"Phán quyết này chắc chắn giúp củng cố vị thế của Trung Quốc trong các cuộc đàm phán với Mỹ", ông Wu nói.

Cho rằng phán quyết có thể có tác động hạn chế đến quan hệ Mỹ-Trung nói chung, Scott Kennedy tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, dự đoán hội nghị thượng đỉnh giữa hai nhà lãnh đạo sẽ đạt kết quả hạn chế, đơn cử như gia hạn lệnh thỏa thuận đình chiến và Trung Quốc mua các sản phẩm của Mỹ, nhưng khó có khả năng đạt được tiến triển đối với các vấn đề gai góc hơn như kiểm soát xuất khẩu hoặc cải cách kinh tế Trung Quốc.

Các công cụ gây sức ép thay thế của chính quyền Trump

Ngay sau phán quyết của SCOTUS, ông Trump thông báo áp mức thuế 10% theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 và tuyên bố sẽ tăng mức thuế lên 15% chưa đầy 1 ngày sau.

Một nghiên cứu của tổ chức giám sát thương mại Global Trade Alert xếp Trung Quốc vào nhóm những nước hưởng lợi nhiều nhất theo chế độ thuế quan Mục 122, với mức giảm thuế suất 7,1 điểm phần trăm.

Tuy nhiên, đây chỉ là thuế quan tạm thời, bởi nó chỉ có hiệu lực trong vòng 150 ngày và cần Quốc hội phê chuẩn gia hạn.

Trong khi đó, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer để ngỏ một số "quân bài" pháp lý khác để áp thuế quan. USTR có thể tiến hành các cuộc điều tra (và đã bắt đầu với Trung Quốc và Brazi) về các hành vi thương mại không công bằng theo Mục 301 của cùng đạo luật đó.

Ngoài ra, ông Greer cho biết Mục 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930 "vẫn là luật hợp lệ" và có thể hữu ích trong một số trường hợp nhất định khi các nước phân biệt đối xử với thương mại của Mỹ so với các nước khác. Đạo luật này cho phép áp thuế lên đến 50% đối với hàng nhập khẩu từ các nước cụ thể.

Ông Greer cho biết trọng tâm chính là các cuộc điều tra theo Mục 301 và các cuộc điều tra an ninh quốc gia theo Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 với trọng tâm là các ngành công nghiệp chiến lược.

"Một khi Mỹ đã quyết định rằng một quốc gia là đối tác thương mại 'không công bằng', Mục 301 sẽ mang lại những linh hoạt đáng kể trong việc sử dụng thuế quan hoặc các biện pháp khác", Deborah Elms, người phụ trách chính sách thương mại tại Quỹ Hinrich, cho biết.

Nói về các công cụ thay thế, bà Zongyuan Zoe Liu cho rằng các Mục 122 hay 301 có giới hạn, cần thời gian để tiến hành và cũng có thể yêu cầu các chứng cứ hoặc quy trình. Trong ngoại giao cưỡng chế, tốc độ là một hình thức đòn bẩy nhưng đòn bẩy đó giờ đây bị hạn chế.

Ngoài ra, chính quyền Trump vẫn có thể sử dụng các biện pháp phi thuế quan, gồm kiểm soát công nghệ và trừng phạt các thực thể Trung Quốc, như những công cụ đàm phán.

"Các biện pháp có tác động cấu trúc thực sự vẫn là các công cụ phi thuế quan", bà Wang nói. Những biện pháp này bao gồm việc mở rộng kiểm soát xuất khẩu đối với chip tiên tiến và các hạn chế rộng hơn đối với các công ty công nghệ Trung Quốc, ông Wang tại Eurasia Group, cho biết.