Khu công nghiệp không chỉ là 'cho thuê đất'

Lợi thế cũ dần mất ưu thế

Sau hơn 30 năm phát triển, hệ thống KCN đã trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế, đóng góp lớn vào xuất khẩu và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo.

Thông tin tại Diễn đàn "Phát triển KCN Việt Nam gắn với mục tiêu tăng trưởng công nghiệp quốc gia" vừa diễn ra tại Hải Phòng cho thấy khoảng 70-80% vốn FDI đăng ký mới của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tập trung vào các KCN và khu kinh tế. Khu vực FDI hiện đóng góp khoảng 20% GDP, hơn 70% kim ngạch xuất khẩu và tạo việc làm trực tiếp cho gần 3,83 triệu lao động.

Năm 2025, Việt Nam thu hút hơn 38 tỷ USD vốn FDI đăng ký, trong đó vốn giải ngân đạt trên 27,6 tỷ USD, mức cao nhất trong 5 năm gần đây. Riêng lĩnh vực chế biến, chế tạo chiếm hơn 56% tổng vốn đăng ký mới; ngành bán dẫn thu hút lũy kế trên 14 tỷ USD với hơn 240 dự án, cùng làn sóng đầu tư vào trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI) và năng lượng tái tạo.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, bối cảnh thu hút đầu tư đã thay đổi mạnh dưới tác động của biến đổi khí hậu, mục tiêu Net Zero, căng thẳng địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng và yêu cầu ngày càng cao về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo. Những lợi thế truyền thống như quỹ đất, lao động giá rẻ hay ưu đãi đầu tư không còn là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh.

Theo TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong giai đoạn 2026-2030, hệ thống KCN phải được tái định vị cả về chức năng, mô hình phát triển và chất lượng thu hút đầu tư.

"Những lợi thế truyền thống không còn là yếu tố quyết định. Thay vào đó, năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và chất lượng thể chế sẽ quyết định khả năng thu hút dòng vốn đầu tư thế hệ mới", ông Hiển nhấn mạnh.

Chuyển từ "cho thuê đất" sang hệ sinh thái công nghiệp

Theo TS. Nguyễn Văn Khôi, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam (VNREA), nhiều KCN hiện vẫn phát triển theo mô hình truyền thống; hạ tầng logistics thiếu đồng bộ; liên kết với đô thị còn hạn chế; nhà ở công nhân và chuyên gia chưa đáp ứng nhu cầu; chuyển đổi số, chuyển đổi xanh diễn ra chậm, trong khi chất lượng dịch vụ hỗ trợ nhà đầu tư chưa đồng đều.

Bên cạnh đó, quỹ đất sạch, công tác giải phóng mặt bằng, giá thuê đất và thủ tục đầu tư vẫn là những điểm nghẽn ảnh hưởng đến sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.

Theo ông Khôi, KCN trong giai đoạn mới không thể chỉ là nơi bố trí nhà máy hay cho thuê đất mà phải trở thành hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, tích hợp hạ tầng logistics, hạ tầng số, trung tâm nghiên cứu - đổi mới sáng tạo, nhà ở cho người lao động cùng các dịch vụ giáo dục, y tế, thương mại và môi trường sống xanh.

Hiện cả nước có gần 500 KCN với tổng diện tích quy hoạch gần 150.000 ha, trong đó hơn 300 KCN đã đi vào hoạt động. Giai đoạn tới, Việt Nam dự kiến phát triển thêm hơn 200 KCN mới với quy mô trên 70.000 ha, kéo theo nhu cầu đầu tư hạ tầng lên tới hàng chục tỷ USD.

Theo bà Nguyễn Thy Dung, Phó Chủ tịch Liên chi hội Bất động sản Công nghiệp Việt Nam (thuộc VNREA), các tiêu chí của KCN thế hệ mới được xem là "tấm visa" để tiếp cận dòng vốn FDI chất lượng cao. Tuy nhiên, hiện chỉ khoảng 1-2% KCN của Việt Nam đang chuyển đổi theo mô hình sinh thái.

Trong khi đó, mức độ đáp ứng các tiêu chí quốc tế của KCN Việt Nam mới đạt khoảng 5-25%, tùy từng nhóm tiêu chí, cho thấy dư địa chuyển đổi còn rất lớn.

Theo các chuyên gia, có ba nút thắt lớn cần tháo gỡ gồm: cơ chế tái sử dụng nước thải và chất thải phục vụ cộng sinh công nghiệp; phát triển năng lượng tái tạo và cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA); cùng với chi phí chuyển đổi và thiếu cơ chế chứng nhận KCN sinh thái.

Đặc biệt, việc Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026 cùng yêu cầu ngày càng khắt khe về ESG sẽ tạo sức ép lớn buộc các KCN phải chuyển đổi nếu muốn duy trì sức cạnh tranh và tiếp tục thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao.

Nhân rộng mô hình KCN sinh thái

Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi sang KCN sinh thái đang được đẩy mạnh với nhiều mô hình bước đầu đạt kết quả tích cực như KCN Nam Cầu Kiền, KCN DEEP C, KCN Đình Vũ (Hải Phòng), KCN Hòa Khánh (Đà Nẵng), Amata Biên Hòa (Đồng Nai) hay KCN chuyên sâu Phú Mỹ 3 (Bà Rịa - Vũng Tàu). Các KCN này đã từng bước áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và xây dựng cộng sinh công nghiệp.

Đại diện Đại sứ quán Thụy Sĩ tại Việt Nam, bà Sibylle Bachmann, nhận định, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045 và đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, phát triển KCN xanh là giải pháp quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu này.

Thực tế từ các mô hình như Nam Cầu Kiền và DEEP C cho thấy việc áp dụng kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả năng lượng và chia sẻ tài nguyên giữa các doanh nghiệp không chỉ giúp giảm tác động đến môi trường mà còn nâng cao hiệu quả sản xuất và sức cạnh tranh của KCN.

Theo các chuyên gia, cuộc cạnh tranh thu hút FDI trong thời gian tới sẽ không còn chủ yếu diễn ra giữa các quốc gia mà sẽ chuyển mạnh sang cạnh tranh giữa các địa phương và từng KCN. Những nơi có hạ tầng hiện đại, nguồn năng lượng sạch, nguồn nhân lực chất lượng cao, môi trường đầu tư minh bạch và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ có lợi thế trong việc thu hút các dự án công nghệ cao.

Là địa phương dẫn đầu cả nước về phát triển KCN và khu kinh tế, Hải Phòng đang trở thành một trong những điểm sáng trong quá trình chuyển đổi sang mô hình KCN xanh, thông minh.

Theo ông Trần Văn Quân, Phó Chủ tịch UBND TP. Hải Phòng, để góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn 2026-2030, hệ thống KCN cần tiếp tục được quy hoạch đồng bộ, phát triển hạ tầng hiện đại, đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và ưu tiên thu hút các dự án công nghệ cao, bán dẫn, đổi mới sáng tạo.

"Chúng tôi sẵn sàng đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp, nhà đầu tư trong hành trình phát triển KCN bền vững của cả nước", lãnh đạo UBND TP. Hải Phòng khẳng định.

TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho biết cơ quan này đang phối hợp với các bộ, ngành hoàn thiện Đề án "Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số".
Theo đó định hướng phát triển của Việt Nam là chuyển mạnh từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn, tài nguyên và lao động chi phí thấp sang mô hình dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong tiến trình đó, KCN thế hệ mới không chỉ là nơi tập trung sản xuất mà phải trở thành trung tâm hội tụ công nghệ, đổi mới sáng tạo và các ngành công nghiệp chiến lược.