Loạt cổ phiếu hưởng lợi từ thị trường carbon

Một lớp tài sản mới trên thị trường

Việt Nam vừa chính thức đưa sàn giao dịch carbon trong nước vào vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) ngày 29/6/2026, với sản phẩm đầu tiên là hạn ngạch phát thải khí nhà kính mã VN2025.

Kết thúc phiên giao dịch đầu tiên, thị trường ghi nhận 1.210 đơn vị hạn ngạch được chuyển nhượng, tương đương 1.210 tấn CO2. Tổng giá trị giao dịch đạt 161,6 triệu đồng. Giá đóng cửa ở mức 130.000 đồng/tấn CO2, trong khi mức giá cao nhất trong phiên đạt 136.000 đồng/tấn CO2.

Đây là bước đi quan trọng trong lộ trình hình thành thị trường carbon, khi Việt Nam đặt mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trên thế giới, định giá carbon đang ngày càng trở thành một công cụ kinh tế quan trọng. Theo Báo cáo State and Trends of Carbon Pricing 2026 của World Bank, các cơ chế định giá carbon trực tiếp hiện bao phủ gần 30% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu và mang lại hơn 107 tỷ USD cho ngân sách các quốc gia trong năm 2025.

Như Nhadautu.vn đã thông tin, ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc HNX, cho biết hệ thống của HNX được thiết kế kết nối, đồng bộ dữ liệu với Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) và Hệ thống đăng ký quốc gia do cơ quan quản lý môi trường vận hành. Trước khi khai trương, HNX, VSDC và Cục Biến đổi khí hậu đã ký kết các biên bản phối hợp nhằm bảo đảm việc trao đổi dữ liệu, thanh toán và quản lý hạn ngạch được thực hiện an toàn, minh bạch.

Sau giai đoạn thí điểm đến hết năm 2028, cơ quan quản lý sẽ đánh giá kết quả vận hành, nghiên cứu bổ sung các phương thức giao dịch mới trước khi chuyển sang giai đoạn vận hành chính thức.

Theo các chuyên gia, việc carbon lần đầu tiên được xác lập giá và giao dịch tập trung mở ra một lớp tài sản mới trên thị trường. Tuy nhiên, cơ hội sẽ không chia đều cho tất cả doanh nghiệp mang danh "xanh".

Những doanh nghiệp có thể hưởng lợi rõ nhất phải sở hữu ít nhất một trong ba yếu tố: có tài sản hấp thụ hoặc giảm phát thải; có khả năng đo đạc, xác minh và thương mại hóa tín chỉ; hoặc chủ động xây dựng hệ thống quản trị phát thải, ESG và chuỗi cung ứng carbon thấp.

Doanh nghiệp nào hưởng lợi?

Nhóm được nhắc đến đầu tiên là doanh nghiệp sở hữu tài sản hấp thụ carbon, gồm GVR, PHR, DPR, TRC... nhờ quỹ đất rừng và cao su lớn. Khi cơ chế tín chỉ carbon rừng hoàn thiện, đây có thể trở thành nguồn doanh thu bổ sung. Tuy nhiên, lợi ích chưa đến ngay do doanh nghiệp vẫn phải trải qua quá trình đo đạc, thẩm định và xác lập quyền sở hữu tín chỉ.

Năng lượng tái tạo được đánh giá là nhóm hưởng lợi rõ hơn. Trong các báo cáo ngành điện, VnDirect từng đánh giá REE, HDG, GEG là những doanh nghiệp có vị thế tốt trong lĩnh vực điện sạch, còn PC1 hưởng lợi từ vai trò tổng thầu EPC và xây lắp hạ tầng điện. MBS cũng cho rằng triển vọng năng lượng tái tạo đang cải thiện, trong khi ACBS tiếp tục duy trì khuyến nghị mua với GEG nhờ danh mục điện gió, điện mặt trời và thủy điện đang vận hành.

Ở nhóm điện sinh khối, các doanh nghiệp mía đường như SBT, QNS, LSS có thể hưởng lợi nhờ tận dụng bã mía và phụ phẩm để phát điện, giảm tiêu hao nhiên liệu hóa thạch. Dù đóng góp vào lợi nhuận chưa lớn, đây là mô hình phù hợp với kinh tế tuần hoàn và có thể tạo thêm giá trị nếu cơ chế tín chỉ carbon cho sinh khối được hoàn thiện.

Trong khi đó, LNG được xem là nguồn năng lượng chuyển tiếp. Các doanh nghiệp như POW, GAS và CNG có cơ hội khi điện khí dần thay thế điện than nhờ mức phát thải thấp hơn. Tuy nhiên, đây không phải nhóm tạo tín chỉ carbon trực tiếp mà hưởng lợi chủ yếu từ xu hướng chuyển dịch cơ cấu nguồn điện.

Bên cạnh đó là nhóm công nghệ môi trường và dịch vụ ESG. Khi doanh nghiệp phải kiểm kê phát thải, đo lường dấu chân carbon và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, nhu cầu đối với các dịch vụ xử lý môi trường, kiểm kê khí nhà kính, phần mềm quản trị ESG và tư vấn chuyển đổi xanh sẽ tăng lên. Các doanh nghiệp như BWE, TDM, BIW, DNP Water hay PC1, PVS ở mảng kỹ thuật được đánh giá có cơ hội hưởng lợi gián tiếp.

Đáng chú ý, không chỉ doanh nghiệp sở hữu tài sản carbon mới hưởng lợi. Những doanh nghiệp đã đầu tư bài bản cho ESG cũng có lợi thế khi thị trường carbon hình thành.

Điển hình là Antesco (Hose: ANT). Từ kiểm kê phát thải, đo dấu chân carbon đến kinh tế tuần hoàn, Antesco đang đặt ESG vào trung tâm chiến lược tăng trưởng, nhất là khi doanh nghiệp kỳ vọng doanh thu năm 2030 đạt 300 triệu USD và mở rộng sâu hơn vào các thị trường xuất khẩu khó tính.

Theo giới phân tích, việc chủ động quản trị phát thải giúp doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, đáp ứng yêu cầu của các thị trường xuất khẩu và tăng khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh. Đây có thể chưa phải nguồn thu trực tiếp từ tín chỉ carbon, nhưng là lợi thế cạnh tranh dài hạn khi các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe.

Nhìn chung, thị trường carbon sẽ không tạo ra "con sóng" cho tất cả cổ phiếu xanh. Những doanh nghiệp hưởng lợi nhiều nhất là các đơn vị có khả năng chuyển lợi thế môi trường thành hiệu quả kinh doanh, thông qua doanh thu từ tín chỉ carbon, tiết giảm chi phí, mở rộng thị trường hoặc nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong bối cảnh đó, câu chuyện đầu tư không chỉ nằm ở việc doanh nghiệp phát thải ít hay nhiều, mà ở khả năng biến quá trình chuyển đổi xanh thành giá trị tài chính thực sự.