Giảm trừ chi phí y tế, giáo dục khi tính thuế: Đề xuất gỡ 'rào cản' hóa đơn, chứng từ

Khoản "hỗ trợ thêm"

Khoản 2 Điều 11 Luật Thuế Thu nhập cá nhân (TNCN) số 109/2025/QH15 (Luật Thuế TNCN 2025) quy định: “Khoản chi cho y tế, giáo dục - đào tạo của người nộp thuế, người phụ thuộc của người nộp thuế được giảm trừ vào thu nhập trước khi tính thuế theo mức do Chính phủ quy định”.

Theo Dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Thuế TNCN Bộ Tài chính đang lấy ý kiến, cơ quan soạn thảo đưa ra hai phương án. Phương án 1, cho phép người nộp thuế được trừ tối đa 20 triệu đồng/năm khoản chi y tế và 21 triệu đồng/năm cho giáo dục - đào tạo. Phương án 2, nâng mức này lên nhưng tối đa cho y tế không quá 23 triệu đồng/năm, còn cho giáo dục - đào tạo là 24 triệu đồng/năm.

Như vậy, bắt đầu từ kỳ quyết toán thuế năm 2026, ngoài khoản giảm trừ gia cảnh đối với cá nhân người nộp thuế là 15,5 triều đồng/tháng và mỗi người phụ thuộc 6,2 triệu đồng/tháng/người thì người nộp thuế được giảm trừ tối đa 47 triệu đồng/năm (23 triệu động chi phí y tế và 24 triệu đồng chi phí giáo dục) và không phụ thuộc vào số người phụ thuộc.

Theo PGS.TS Lê Xuân Trường, Trưởng Khoa Thuế và Hải quan (Học viện Tài chính), thực ra hiện nay người nộp thuế đã được trừ các khoản đóng bảo hiểm bắt buộc, trong đó có bảo hiểm y tế. Ngoài ra, trong trường hợp phát sinh chi phí khám chữa bệnh lớn, đặc biệt là đối với các bệnh hiểm nghèo, pháp luật cũng đã có cơ chế miễn, giảm thuế.

"Vì vậy, nếu nhìn toàn diện, có thể thấy hệ thống chính sách thuế hiện hành đã có nhiều “lớp” hỗ trợ khác nhau. Phần giảm trừ bổ sung cho y tế, giáo dục trong dự thảo lần này cần được hiểu đúng là một chính sách hỗ trợ thêm, đặt trong tổng thể các công cụ điều tiết và hỗ trợ người nộp thuế hiện nay", chuyên gia bày tỏ quan điểm.

Hóa đơn chứng từ - Hiểu sao cho đúng?

Lần đầu tiên Luật Thuế TNCN quy định chi phí y tế, giáo dục được giảm trừ khi tính thuế, tuy nhiên điều băn khoăn lớn nhất hiện nay là quy định điều kiện để được giảm trừ khi thực tế các khoản chi này chỉ có giấy xác nhận đã nộp hoặc biên lai chuyển khoản, chưa kể, doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm không thuộc diện bắt buộc sử dụng hóa đơn nên khó cung cấp cho người nộp.

Khoản 3 Điều 11 Luật Thuế TNCN 2025, theo đó các khoản chi này phải đáp ứng các điều kiện về hóa đơn, chứng từ theo quy định của pháp luật và không được chi trả từ các nguồn khác.

Trao đổi với Nhadautu.vn, luật sư Ngô Quang Thắng, Công ty Luật TNHH DVL Lawfirm, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội phân tích: Khoản 2 Điều 8 Luật Thuế TNCN 2025 quy định thu nhập tính thuế từ tiền lương, tiền công được xác định bằng tổng thu nhập chịu thuế sau khi trừ các khoản bảo hiểm bắt buộc và các khoản giảm trừ theo Điều 10 và Điều 11 của luật.

"Nói cách khác, chi phí y tế, giáo dục không phải là ưu đãi phụ thêm tùy nghi, mà đã được luật đặt vào chính công thức xác định thu nhập tính thuế. Bởi vậy, cách thiết kế điều kiện chứng minh cũng phải bảo đảm người nộp thuế có thể thực hiện được trên thực tế", luật sư phân tích.

Theo luật sư, luật đặt ra yêu cầu phải có căn cứ chứng minh hợp pháp, chứ không nhất thiết đồng nghĩa với việc chỉ được hiểu theo nghĩa hẹp là duy nhất một loại hóa đơn theo hình thức cứng nhắc.

Vì thế, về mặt lập luận pháp lý, có cơ sở để kiến nghị rằng việc chứng minh khoản chi cần được tiếp cận theo hướng phù hợp hơn với thực tế phát sinh, miễn là phản ánh được khoản chi có thật, phát sinh hợp pháp và chưa được thanh toán từ nguồn khác.

Hướng xây dựng Nghị định có lợi cho người nộp thuế là nhấn mạnh rằng đối với chi phí giáo dục, y tế, cơ quan có thẩm quyền nên xem xét chấp nhận không chỉ hóa đơn điện tử, mà cả các tài liệu, dữ liệu và thông tin có giá trị chứng minh phù hợp theo quy định pháp luật, như biên lai thu học phí, bảng kê viện phí, đơn thuốc kèm chứng từ thanh toán hoặc dữ liệu xác nhận từ nhà trường và cơ sở y tế. Đối với sao kê chuyển khoản hay thông tin giao dịch điện tử, có thể xem xét như căn cứ hỗ trợ đối chiếu, xác minh cùng với các tài liệu liên quan khác. Cách tiếp cận này vẫn tôn trọng khoản 3 Điều 11 Luật Thuế TNCN 2025 về yêu cầu có hóa đơn, chứng từ theo quy định của pháp luật, đồng thời phù hợp với định hướng quản lý thuế điện tử và quản lý dựa trên dữ liệu.

Lập luận này càng có cơ sở nếu đặt trong các quy định của Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15. Theo định hướng của luật mới, quản lý thuế tiếp tục được tổ chức theo hướng hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, dữ liệu điện tử và kết nối, chia sẻ thông tin phục vụ quản lý thuế.

Theo tinh thần đó, quản lý thuế không chỉ dựa vào việc kiểm tra chứng từ giấy theo cách truyền thống, mà ngày càng dựa nhiều hơn vào dữ liệu, thông tin do người nộp thuế cung cấp, do cơ quan quản lý thuế thu thập và do các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan phối hợp cung cấp.

"Vì vậy, khi xem xét điều kiện chứng minh khoản chi y tế, giáo dục để được giảm trừ, cần tiếp cận theo hướng khả thi hơn cho người nộp thuế, cho phép đối chiếu, xác minh bằng dữ liệu và thông tin điện tử phù hợp, thay vì đặt toàn bộ gánh nặng chứng minh lên các loại giấy tờ theo phương thức truyền thống", luật sư Thắng đề nghị.

Quản lý bằng dữ liệu

Đồng tình với quan điểm này, ThS. Võ Thị Thục Viên, Tổng giám đốc Công ty Đào tạo Tư vấn thuế Sài Nam cho rằng, thực tế pháp luật hiện hành đã có cơ chế xử lý phù hợp đối với các trường hợp không có hóa đơn.

Cụ thể, đối với những trường hợp mua hàng hóa, dịch vụ từ các đối tượng không bắt buộc phải xuất hóa đơn, pháp luật cho phép bên mua được lập bảng kê mua hàng hóa, dịch vụ theo quy định để làm căn cứ tính chi phí.

Tuy nhiên, điều kiện quan trọng đi kèm là về thanh toán. Các khoản chi có giá trị từ 5 triệu đồng trở lên bắt buộc phải thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt. Đây là nguyên tắc rất nhất quán trong chính sách thuế nhằm kiểm soát dòng tiền và hạn chế rủi ro gian lận.

“Vấn đề ở đây là các chứng từ thay thế như bảng kê phải thể hiện đầy đủ thông tin về bên cung cấp, nội dung dịch vụ, số tiền thanh toán…, đồng thời phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt để chứng minh giao dịch là có thật.”- Chuyên gia lưu ý.

Việc cho phép giảm trừ chi phí y tế, giáo dục là một bước đi đúng hướng, thể hiện sự thay đổi trong tư duy chính sách – từ chỗ ưu tiên đơn giản sang chú trọng công bằng và thực chất hơn. Nhưng điều quan trọng hơn là cách chúng ta triển khai. Nếu chỉ dừng ở việc mở rộng khấu trừ mà không cải thiện hệ thống quản lý, thì hiệu quả sẽ rất hạn chế. Ngược lại, nếu kết hợp được chính sách đúng với hạ tầng dữ liệu đủ mạnh và quy trình quản lý thông minh, đây sẽ là một bước nâng cấp đáng kể của hệ thống thuế. Khi đó, câu chuyện sẽ không còn là thu bao nhiêu, mà là thu như thế nào cho công bằng và hiệu quả. Đó mới là mục tiêu dài hạn của cải cách thuế.

Cũng theo chuyên gia thuế đến từ Công ty Đào tạo Tư vấn thuế Sài Nam, có một nguyên tắc rất quan trọng là chính sách thuế hiện đại không thể chỉ dựa vào chứng từ, mà phải dựa vào dữ liệu.

"Trước đây, chúng ta quen với việc kiểm soát bằng hóa đơn, giấy tờ. Nhưng trong bối cảnh kinh tế số, cách tiếp cận đó dần bộc lộ hạn chế. Chứng từ có thể bị làm giả hoặc hợp thức hóa, nhưng dữ liệu liên thông từ nhiều nguồn thì khó bị thao túng hơn.

Do đó, cần chuyển từ quản lý bằng chứng từ sang quản lý bằng dữ liệu. Điều này đòi hỏi phải xây dựng hệ sinh thái dữ liệu kết nối giữa cơ quan thuế, ngân hàng, cơ sở y tế, cơ sở giáo dục. Đồng thời lưu ý, việc phân tầng người nộp thuế cũng rất quan trọng. Không thể dàn trải nguồn lực kiểm tra cho tất cả, mà cần tập trung vào nhóm có rủi ro cao. Nếu làm tốt, chúng ta có thể đạt được 3 mục tiêu: Hỗ trợ người nộp thuế, kiểm soát thất thu và tối ưu chi phí quản lý", chuyên gia nói.