Chữ tín trong xây dựng và thực thi chính sách

Chữ Tín - từ giá trị văn hóa đến nền tảng của một nền kinh tế hiện đại

Có lần, một doanh nhân Việt Nam chia sẻ rằng điều khiến ông trăn trở nhất không phải là vốn hay thị trường, mà là "những cú rẽ bất ngờ của chính sách". Chỉ cần một quy định thay đổi đột ngột, một giấy phép được hiểu khác đi, hay một khâu thực thi thiếu nhất quán, cả chuỗi cung ứng, kế hoạch tài chính và cam kết hợp đồng của doanh nghiệp có thể bị đảo lộn. "Làm ăn muốn giữ chữ Tín, nhưng môi trường pháp lý phải giúp mình giữ được chữ Tín", ông nói. Câu chuyện ấy không chỉ là nỗi lòng của một doanh nhân, mà là vấn đề của một nền kinh tế đang bước vào giai đoạn phát triển mới.

Trong văn hóa Việt và Đông Á, chữ Tín không chỉ là một đức hạnh, nó là quy tắc vận hành của thương mại. Từ thương nhân Hội An - Phố Hiến đến các dòng thương mại Đông Á, những cộng đồng thịnh vượng nhất đều là những cộng đồng mà "một lời nói nặng hơn vàng". Người Nhật gọi đó là shinyo (信用) - "tín nhiệm là vốn"; người Hoa coi xin (信) là một trong "ngũ thường"; còn thương nhân Việt xưa có câu: "Mất tiền còn kiếm lại được, mất tín thì hết đường làm ăn".

Tuy nhiên, trong một nền kinh tế hiện đại với chuỗi cung ứng toàn cầu, giao dịch phức tạp, tài chính hóa mạnh mẽ và tốc độ đổi mới chóng mặt, đạo đức cá nhân không còn đủ để bảo vệ chữ Tín. Chữ Tín phải được thể chế hóa bằng một hệ thống luật pháp rõ ràng, tiên liệu được; một nền tư pháp đủ năng lực cưỡng hành hợp đồng; và một bộ máy công quyền thực thi nhất quán.

Bài học quốc tế cho thấy rất rõ. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản và Đức sở dĩ vươn lên nhanh chóng không chỉ nhờ công nghệ, mà nhờ xây dựng được nền tảng pháp quyền vững chắc, đảm bảo mọi hợp đồng đều được tòa án bảo vệ và mọi cam kết chính sách đều được thực hiện nghiêm túc. Ngược lại, nhiều nền kinh tế mới nổi chững lại khi luật pháp thay đổi bất ngờ, giải thích tùy tiện hoặc không được thực thi nghiêm làm cho chi phí rủi ro tăng, dòng vốn suy giảm và niềm tin thị trường bị bào mòn.

Việt Nam cũng đang đối mặt với thực tế ấy. Một doanh nghiệp khó giữ chữ Tín với khách hàng nếu chính sách thay đổi đột ngột; một nhà đầu tư khó ký hợp đồng 20 năm nếu lo ngại khi tranh chấp, phán quyết sẽ kéo dài hoặc thiếu tính dự báo; và một nền kinh tế khó lớn mạnh nếu tồn tại khoảng cách giữa "luật trên giấy" và "luật ngoài đời".

Chữ Tín quốc gia là khả năng của Nhà nước tạo ra một môi trường mà trong đó mọi cam kết - giữa Nhà nước với doanh nghiệp, giữa doanh nghiệp với đối tác, giữa các chủ thể với pháp luật đều có thể được thực thi đến nơi đến chốn. Khi cam kết được bảo đảm, hợp đồng được bảo vệ, và chính sách vận hành nhất quán, chữ Tín mới trở thành năng lực cạnh tranh của quốc gia, chứ không chỉ là một giá trị văn hóa đẹp của dân tộc.

Chữ Tín của Nhà nước - cam kết cốt lõi với nhà đầu tư

Chữ Tín của Nhà nước trước hết được đo bằng mức độ ổn định, minh bạch và khả năng dự báo của chính sách. Mỗi nghị quyết, mỗi đạo luật, mỗi nghị định, thông tư thực chất đều là một lời hứa với thị trường. Khi lời hứa ấy thay đổi đột ngột, thiếu lộ trình, doanh nghiệp không chỉ khó lên kế hoạch sản xuất - kinh doanh, mà cả tương lai dòng vốn, việc làm, chuỗi cung ứng đều trở nên bấp bênh.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những nền kinh tế thu hút được dòng vốn dài hạn như Singapore, Hàn Quốc, các nước Bắc Âu, đều có một điểm chung là khung chính sách ít bị "giật cục", được công bố sớm, tham vấn rộng rãi và gắn với tầm nhìn dài hạn. Ngược lại, ở những nơi mà thuế, phí, giấy phép, tiêu chuẩn kỹ thuật thay đổi liên tục, nhà đầu tư buộc phải tính thêm "phí rủi ro thể chế", làm chi phí vốn tăng, nhiều dự án bị trì hoãn hoặc thu hẹp quy mô.

Với một nền kinh tế đang phát triển nhanh như Việt Nam, chữ Tín của Nhà nước càng có ý nghĩa sống còn. Cải cách hành chính, chuyển đổi số, công nghiệp xanh, hạ tầng thông minh... đều là những cuộc chơi dài hạn, đòi hỏi doanh nghiệp bỏ vốn lớn, chấp nhận rủi ro công nghệ và thị trường. Họ chỉ có thể dám đi đường dài khi con đường pháp lý phía trước đủ rõ, đủ ổn định và không bị "bóp méo" trong khâu thực thi.

Giữ chữ Tín không có nghĩa là đứng yên, không thay đổi. Một Nhà nước hiện đại phải liên tục cải cách, nhưng cải cách theo cách có lộ trình, có đánh giá tác động, có thời gian “chuyển tiếp” hợp lý và có cơ chế lắng nghe doanh nghiệp. Sự bất định trong chính sách là "kẻ thù của đầu tư", nhưng những thay đổi có tầm nhìn, được chuẩn bị kỹ lưỡng và truyền thông minh bạch lại chính là động lực mở ra không gian phát triển mới, nâng tầm chữ Tín quốc gia trong mắt nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Chữ Tín trong thực thi - nơi cam kết thành sự thật

Không ít quốc gia có hệ thống luật pháp khá đồ sộ nhưng vẫn tụt hậu. Vấn đề của họ không nằm trên trang giấy, mà nằm ở "khoảng trống thực thi". Một đạo luật được soạn thảo công phu, một chính sách được thiết kế bài bản... nếu khi đi vào đời sống lại bị thực hiện nửa vời, không nhất quán, hoặc bị “bẻ cong” bởi thủ tục, chi phí không chính thức và cách diễn giải tùy tiện, thì chữ Tín quốc gia cũng theo đó mà bị bào mòn.

Nhà đầu tư không chỉ nhìn vào nội dung văn bản, họ quan sát xem: "Luật được áp dụng như thế nào? Có ổn định không? Có đoán trước được không?". Khi cùng một quy định mà mỗi địa phương hiểu một kiểu, mỗi cơ quan áp dụng một cách, doanh nghiệp buộc phải "đọc" cả ý chí chủ quan của người thực thi. Lúc đó, niềm tin vào thể chế bị thay thế bởi niềm tin (hay đúng hơn là nỗi lo) vào cá nhân, và "rủi ro con người" trở thành chi phí ngầm rất lớn. Chữ Tín của bộ máy vì vậy được thể hiện ở ba tầng rất cụ thể:

Thứ nhất, không tùy tiện. Công quyền chỉ được làm những gì pháp luật cho phép, chứ không được làm theo "ý thích" hay "thói quen" quản lý. Đâ là ranh giới giữa nhà nước pháp quyền và nhà nước cai trị bằng mệnh lệnh.

Thứ hai, không mơ hồ. Quy định phải đủ rõ ràng để hai cán bộ khác nhau có thể áp dụng giống nhau, không tạo "vùng xám" cho cơ chế "xin - cho" nảy sinh. Mỗi khoảng mơ hồ trong pháp luật là một khoảng trống cho chi phí không chính thức và rủi ro tùy tiện.

Thứ ba, không chồng chéo. Một việc chỉ nên giao cho một cơ quan chịu trách nhiệm chính, với quy trình đơn giản, minh bạch. Càng nhiều tầng nấc, càng nhiều “cửa”, càng khó ai dám chịu trách nhiệm đến cùng, và doanh nghiệp càng khó biết lời hứa của Nhà nước nằm ở đâu.

Nói cách khác, chính sách chỉ thật sự "giữ lời", khi lời hứa trên văn bản được lặp lại đúng như thế trong hành vi của từng công chức, từng cơ quan, trên từng hồ sơ và từng dự án cụ thể. Đó là lúc chữ Tín không chỉ là khẩu hiệu, mà trở thành phong cách vận hành của cả bộ máy công quyền.

Tư pháp minh bạch - trụ cột bảo vệ hợp đồng và chữ Tín của thị trường

Nếu chính sách là lời cam kết của Nhà nước, thì tư pháp chính là người bảo chứng cuối cùng của cam kết đó. Một đạo luật dù được thiết kế tốt đến đâu cũng chỉ là lời hứa cho đến khi được tòa án thực thi một cách công bằng, nhất quán và kịp thời. Không có tư pháp mạnh, mọi cam kết đều mong manh; không có tư pháp minh bạch, mọi hợp đồng đều tiềm ẩn rủi ro "bẻ kèo", và chữ Tín thị trường sẽ bị xói mòn.

Trong kinh tế hiện đại, một hệ thống tư pháp hiệu quả mang lại ba giá trị cốt lõi:

Thứ nhất, thực thi hợp đồng nhanh, công bằng và chi phí thấp, giúp doanh nghiệp dự đoán được rủi ro và hoạch định chiến lược dài hạn.

Thứ hai, ngăn chặn hành vi lạm dụng, từ việc cố tình vi phạm hợp đồng đến việc lợi dụng kẽ hở pháp lý để trì hoãn hoặc né tránh nghĩa vụ.

Thứ ba, tạo dựng niềm tin cho cả nhà đầu tư trong nước và quốc tế, bởi nơi nào hợp đồng được bảo vệ, nơi đó vốn và công nghệ sẽ đổ về.

Tết Bính Ngọ đang đến. Một năm mới sẽ tốt đẹp hơn khi Việt Nam bước vào tương lai với một tinh thần giản dị nhưng mạnh mẽ: Giữ chữ Tín, giữ lời hứa, và giữ vững niềm tin của thị trường vào sự phát triển bền vững của quốc gia”. - TS. Nguyễn Sĩ Dũng

Số liệu quốc tế cho thấy mối quan hệ này đặc biệt rõ ràng. Theo World Bank, mỗi 10% cải thiện về thời gian và chi phí giải quyết tranh chấp có thể làm tăng 0,5-1 điểm phần trăm FDI vào quốc gia đó. Những nền kinh tế có tư pháp minh bạch, như Singapore, Hồng Kông, Hà Lan, Bắc Âu - đều nằm trong nhóm có tốc độ tăng trưởng ổn định nhất. Ngược lại, ở các nước mà tòa án trì trệ, phán quyết thiếu nhất quán, chi phí kiện tụng cao, doanh nghiệp buộc phải “phòng thủ” thay vì đầu tư, và dòng vốn sớm hay muộn cũng rời đi.

Việt Nam vì thế không thể bước vào thập niên phát triển mới mà thiếu một nền tư pháp hiện đại, minh bạch và có khả năng bảo vệ giao dịch kinh tế. Đã đến lúc chúng ta cân nhắc mạnh mẽ hơn những cải cách sau: 1. Thành lập Tòa án thương mại chuyên biệt, để giải quyết nhanh các tranh chấp kinh doanh - đầu tư ngày càng phức tạp;

2. Chuẩn hóa thủ tục tố tụng và ứng dụng công nghệ số, nhằm rút ngắn thời gian xử lý và giảm chi phí cho doanh nghiệp;

3. Minh bạch hóa bản án, phát triển hệ thống án lệ rõ ràng, giúp doanh nghiệp dự đoán hành vi pháp lý và giảm “vùng xám” không đáng có;

4. Thúc đẩy trọng tài và hòa giải thương mại, những công cụ giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và ít tốn kém.

Khi doanh nghiệp tin rằng luật pháp đứng về phía lẽ phải, họ mới dám ký những hợp đồng lớn, dám đầu tư dài hạn và dám đổi mới sáng tạo. Và khi tư pháp bảo vệ chữ Tín của hợp đồng, thì đó cũng chính là lúc tư pháp nâng cao chữ Tín quốc gia - nền tảng sâu xa nhất của một thị trường hiện đại và một nền kinh tế có sức cạnh tranh toàn cầu.

Chữ Tín - động lực tăng trưởng mới

Chữ Tín không chỉ là phẩm hạnh. Đó là một năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Khi chữ Tín được gìn giữ trong quan hệ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, thị trường, toàn bộ hệ thống kinh tế lập tức được hưởng lợi. Chi phí giao dịch giảm xuống vì người ta không cần quá nhiều cơ chế kiểm soát, giám sát hay đàm phán phòng ngừa rủi ro. Chi phí vốn cũng thấp hơn, bởi doanh nghiệp có chữ Tín luôn tiếp cận tín dụng với lãi suất tốt hơn, và một quốc gia có chữ Tín luôn thu hút vốn đầu tư nhiều hơn. Xa hơn nữa, năng suất của cả nền kinh tế tăng lên, khi các quyết định được đưa ra nhanh hơn, rủi ro ít hơn và không còn bị đè nặng bởi những "phí tổn vô hình" của sự bất định.

Có thể tóm lại tinh thần này trong một câu: Quốc gia nào giữ được chữ Tín lâu dài thì quốc gia đó sẽ thu hút được tương lai. Chữ Tín không chỉ là phẩm hạnh, nó là năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Xây dựng một nền kinh tế biết giữ lời hứa

Tết là lúc chúng ta trao nhau lời chúc, lời hứa và niềm tin. Nhưng lời chúc sẽ đẹp hơn nếu cả xã hội cùng nuôi dưỡng một giá trị cốt lõi: giữ lời với nhau. Nhà nước giữ lời với doanh nghiệp bằng chính sách nhất quán, minh bạch. Doanh nghiệp giữ lời với đối tác bằng hợp đồng nghiêm túc, trách nhiệm. Tư pháp giữ lời với công lý bằng sự công bằng và liêm chính.

Nếu chúng ta biết cùng vun đắp chữ Tín từ mỗi cá nhân, mỗi doanh nhân đến từng cơ quan công quyền, thì đó chính là nguồn lực mềm mạnh nhất đưa đất nước vươn lên trong kỷ nguyên hội nhập sâu rộng.