Chiến lược Kinh tế biển - Cần 'thể chế biển' để mở ra không gian phát triển 'vô tận'

Cho đến thời điểm hiện tại, chúng ta đã 2 lần xây dựng Chiến lược kinh tế biển Việt Nam. Tuy nhiên, triển khai chiến lược hiện nay chưa được nhiều. Dù nguyên nhân có cả khách quan lẫn chủ quan, song tự bản thân kết quả cho thấy mặc dù chúng ta nhận thức được tầm quan trọng của kinh tế biển, song hành động chưa tương xứng.

Đặt ra vấn đề kinh tế biển hiện nay là phù hợp với nhận thức và xu hướng phát triển của loài người. Sự phù hợp đó càng trở nên đặc biệt khi tại thời điểm này, Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới, một giai đoạn phát triển khác, trong đó, kinh tế biển được đặc biệt quan tâm thúc đẩy, để trở thành động lực mới đóng góp vào tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Nhưng vì là “mới”, là “khác”, để làm được, cần có cách tiếp cận mới, đúng tầm, để kinh tế biển phát triển xứng tầm, khắc phục những trở ngại của 20 năm qua, để Việt Nam thực sự trở thành quốc gia mạnh về biển.

Trước tiên, cần trở lại khái niệm “kinh tế biển” nhưng bằng tầm nhìn mới. Trong một bài phát biểu gần đây, Tổng bí thư Tô Lâm nêu yêu cầu “mở không gian phát triển mới”. Chuyện phát triển kinh tế biển thì không có gì mới nhưng ở thời điểm hiện tại, đặt trong bổi cảnh kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc thì nội hàm đã có sự khác biệt, nhất là ở khía cạnh “mở không gian phát triển”.

Không gian phát triển mới là gì? Tôi đã nhiều lần nhắc tới vấn đề lâu nay, ta gắn chặt với, cũng có nghĩa là bị trói buộc trong không gian đất liền, mặt bằng hiện đã trở nên vô cùng chật hẹp. Mật độ dân số cao, trình độ công nghệ thấp, hạn chế không gian phát triển, thiếu điều kiện mở mang tầm nhìn và mở rộng cơ hội phát triển.

Theo lối tư duy “đất liền” đó, ngay cả khi đề cập tới phương thức khai thác không gian biển hiện chủ yếu vẫn là theo phương thức khai thác đất liền, với “các thể chế đất liền”, chồng chéo, tắc nghẽn, đầy ắp tranh chấp và xung đột lợi ích. Lực lượng khai thác, phát triển kinh tế biển cơ bản manh mún, nhỏ lẻ, yếu kém, thiếu các doanh nghiệp lớn hiện đại xứng tầm. Cách chúng ta đối xử với lực lượng khai thác biển – đối tượng rất khác, điều kiện rất khác, yêu cầu rất khác – cũng chẳng có gì khác với lực lượng “cày ruộng” trên đất liền. Kinh tế biển đúng nghĩa, chưa nói đến tầm cạnh tranh hiện đại, không thể phát triển trên nền tảng và với cơ chế như vậy.

Tôi cho rằng để phát triển được kinh tế biển, tạo không gian phát triển – mà đây là không gian cơ hội rộng lớn và hầu như hoàn toàn mới mẻ - trước hết phải có tầm nhìn khác thường, cùng với đó là nhận thức về những thách thức khác thường, từ đó mới đặt yêu cầu xây dựng năng lực khác thường và phương thức hành động phù hợp.

Chiến lược kinh tế biển trong giai đoạn này không phải, không thể chỉ bó hẹp trong phạm vi khai thác biển như quan niệm trước đây, chủ yếu đi từ đất liền ra vùng biển gần bờ. Không gian biển rộng lớn hơn rất nhiều. Chúng ta cần vươn tới tầm nhìn ĐẠI DƯƠNG, với những cơ hội và thách thức mới, khác thường cả về chất lượng, loại hình, cấu trúc mà việc đáp ứng chúng, với tư cách là cơ hội đang mở ra, đòi hỏi phải có năng lực mới, phương thức tiếp cận khác với hệ thống thể chế tốt và lực lượng “Kinh tế biển” hùng mạnh. Nói một cách dễ hiểu là cần tư duy về kinh tế biển đặt trong quỹ đạo của kỷ nguyên vươn mình, thời đại và tầm nhìn mới.

Lâu nay chúng ta chưa định nghĩa thật rõ kinh tế biển. Bây giờ cần một định nghĩa rạch ròi, với các nội hàm trong một hệ thống vận hành – chứ không chỉ là một câu “định nghĩa duy danh” về kinh tế biển. Khi có khái niệm rõ ràng rồi mới có thể đưa ra cấu trúc thể chế đi liền, năng lực và điều kiện bảo đảm phải có tính khác biệt.

Trong khái niệm cần làm rõ kinh tế biển dựa trên những nguồn lực cụ thể - xác định nào, từ đó, sẽ phát triển những ngành kinh tế nào, ở đâu, xu hướng và triển vọng, hệ thống thể chế bảo đảm sự vận hành, cấu trúc lực lượng chủ thể kinh tế biển, …

Do hiện nay chúng ta vẫn chưa định hình rõ thực chất kinh tế biển – từng ngành, từng lớp cấu trúc và tổng thể - theo nghĩa như vậy. Vì vậy, chúng ta vẫn đang ứng xử với – ví dụ - người thợ lặn biển khai thác bào ngư ở độ sâu 30-45 m dưới lòng biển giống như với người nông dân cày ruộng, trong khi điều kiện tự nhiên khác nhau, nguy hiểm phải đối mặt cũng khác nhau, cả thời gian lao động, chất lượng, năng lực lao động, điều kiện bảo hiểm cũng khác nhau. Cần sớm định hình khung khổ để đảm bảo kinh tế biển vận hành được mới có thể tổ chức nguồn lực, cung cấp điều kiện thể chế, nguồn lao động thích hợp.

Cấu trúc tài nguyên của biển rất phong phú, đặc sắc nhưng hiện nay chúng ta vẫn chưa hiểu biết gì nhiều, thiếu các cơ sở để để đánh giá chính xác và thực chất nguồn lực, lợi thế, bất lợi thế, … tiềm năng của biển.

Nhìn ra thế giới có thể thấy, các nền kinh tế biển đã tập hợp rất nhiều tri thức cơ bản về biển, ví dụ độ mặn, nhạt nước biển của từng vùng biển; chế độ sóng, gió, quy luật vận động của dòng hải lưu, của các luồng cá và loại hải sản, những bất thường diễn ra trong lòng biển, … Trong khí đó, tri thức hệ thống về những vấn đề đó chúng ta còn đang rất thiếu. Nói vậy để thấy, có rất nhiều việc, cả những việc tối thiểu, sơ đẳng, vẫn đang chờ chúng ta ở phía trước, cần khẩn trương vào cuộc.

Theo quan sát của tôi, ta vẫn chưa vẽ được bản đồ biển để đáp ứng các yêu cầu hoạch định chiến lược “lớn”, chưa nói giúp phát triển thực tế. Phải điều tra nghiên cứu kỹ càng, có hệ thống, phải xây dựng đội ngũ nhân lực nghiên cứu biển trong các yêu cầu đa dạng của phát triển, sẽ tốn kém rất nhiều tiền của và thời gian. Nói biển là của ta thì ta phải hiểu nó đúng nghĩa là của ta, phải nắm được kỹ càng, chi tiết, trong trạng thái động, từ đó mới phân vùng, mới xây dựng được chiến lược đưa ra lộ trình cụ thể để biến khát vọng thành hiện thực..

Nhiệm vụ đó, cho đến nay chưa làm được nhiều thì bây giờ phải làm và phải biết làm một cách thông minh.

Tiếp theo cần xác định được doanh nghiệp khai thác biển là những loại hình doanh nghiệp nào? Thực lực tới đâu? Cần hiểu rằng, muốn khai thác biển đòi hỏi phải có công nghệ, vốn, điều kiện rất khác so với khai thác đất liền, cần lực lượng doanh nghiệp khai thác biển.

Hiện vận tải biển của – cho chúng ta phần đông là tàu biển nước ngoài. Nếu vậy làm sao xứng đáng quốc gia mạnh về biển? Đánh cá cũng mới dừng ở mức thuyền nhỏ thô sơ, khai thác, đánh bắt nhỏ lẻ, manh mún. Cần đặt mục tiêu sản phẩm, rồi sau đó là lựa chọn công nghệ khai thác, khai thác, chế biến theo chuỗi, từ đó có chuỗi công nghệ. Chưa làm được nhưng phải nghĩ tới để tìm cách làm, chọn mục tiêu ưu tiên để tập trung nguồn lực cho hiệu quả.

Một trong những yêu cầu quan trọng để xây dựng nền kinh tế biển xứng tầm là phải có kết nối, liên kết quốc tế khi lực chúng ta còn yếu, vốn không nhiều, công nghệ còn thấp. Vấn đề đặt ra là kết nối như thế nào để hiệu quả, không thể mãi chỉ là gia công, lắp ráp. Rút kinh nghiệm nhiều năm liên kết quốc tế, chúng ta cần có chiến lược kết nối vừa hiệu quả, vừa đảm bảo an toàn, an ninh cho biển Việt Nam.

TBT Tô Lâm đã nói, mời các tập đoàn quốc tế đến cũng là giúp Việt Nam không chỉ mạnh lên về kinh tế mà còn giúp chúng ta khẳng định chủ quyền, an ninh kinh tế, khẳng định thế lực của ta trên biển. Trước đây chúng ta đã làm tốt nhưng nay phải làm tốt hơn. Biển đang là “miếng bánh” mà nhiều đối tượng thèm khát, ta cũng đang trong cuộc chơi ấy và cần có sự hợp lực quốc tế, liên kết để vừa giải quyết vấn đề phát triển vừa đảm bảo chủ quyền, tính an toàn, bền vững của phát triển.

Vậy từ bây giờ đến 5-10 năm tới, chúng ta cần làm gì? Theo tôi, mấy việc cần phải làm.

Một là quy hoạch không gian biển phải cụ thể, đúng hướng, đúng tầm. Đúng hướng nhưng không phải là chung chung. Phải định vị được cụ thể, gắn với các địa phương, theo quy hoạch sắp tới, bảo đảm tính ổn định, bền vững. Trong đó cần làm rõ về cấu trúc lãnh hải - độ sâu, chiều cao, chiều rộng, đủ các tầng, nấc; nhận diện cấu trúc địa chất, cấu trúc hải dương, cấu trúc tài nguyên từng vùng, những đặc tính bất thường, dị thường, tổng kết quy luật bão tố, tiếp cận các tài liệu thế giới đã nghiên cứu để làm. Trên nền tảng các nghiên cứu cơ bản đó, định hình tầm nhìn chiến lược từ ngành nghề, sản phẩm… rồi đến xác định công nghệ mới, năng lực thể chế đi kèm.

Hiện nay cấu trúc ngành nghề biển của chúng ta còn khá nghèo. Trong thời gian tới, chiến lược ngành cần gắn với “các ô không gian”, tích hợp các địa phương, tức là tích hợp quy hoạch địa phương với quốc gia, thiết kế mục tiêu ưu tiên gắn với lộ trình, nguồn lực, yêu cầu của quốc gia, thời đại để lựa chọn mục tiêu, và lưu tâm tới thực lực của đất nước. 

Thứ 2 là vấn đề “mở không gian” để có cơ hội cho doanh nghiệp, người dân tiến ra biển. Tôi muốn nhấn mạnh yêu cầu mở không gian, tạo khuyến khích để có lực lượng doanh nghiệp biển phát triển càng nhanh càng tốt. Rút kinh nghiệm từ phát triển trên đất liền, nếu không có sự khuyến khích đúng mức và phù hợp để kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực quan trọng thì rất khó thành công. Đặc biệt, với kinh tế biển phải đặc biệt lưu ý tới sự phối hợp kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Trong đó, kinh tế nhà nước phải hỗ trợ đặc biệt, đột phá mạnh về thể chế. Còn nếu cứ để doanh nghiệp lọ mọ tự tìm hướng đi sẽ rất kém hiệu quả. Vai trò nhà nước kiến tạo sẽ là yếu tố mang tính quyết định tới thành bại của chiến lược biển.

Theo đó, nên có tọa độ mang tính cứ điểm để tạo đầu cầu cho phát triển kinh tế biển, đó có thể là các đảo, cảng biển, đặc biệt là đô thị biển. Cần có tư duy lấn biển một cách bài bản, có chiến lược, để mở rộng không gian phát triển.

Tuy nhiên, cần lưu ý về cách xử lý như thế nào để vừa bảo vệ môi trường biển, vừa giữ được tài nguyên biển, phát huy di sản, vẫn mở rộng về biển. Hiện nay những vấn đề này vẫn đang xung đột nhau. Thậm chí một số câu chuyện không được nhìn nhận 1 cách đầy đủ, thiếu tầm nhìn, cảm tính, gây ra xung đột nhóm xã hội, khiến những người tiên phong đổi mới nản chí, không làm được. Do vậy, cần có cách tiếp cận mang tầm lợi ích quốc gia và có cách nhìn tổng thể để công cuộc lấn biển.

Một phần quan trọng nữa là tích hợp được bước chuyển tiến ra biển với phát huy thế mạnh hiện tại để vừa giải quyết vấn đề của kinh tế đất liền, kết hợp mở ra không gian kinh tế giao thoa đất liền và biển, phát triển cảng biển đi với đô thị biển - đảo, làm sao không gian, tọa độ phát triển thành những cực tăng trưởng để lan tỏa, định hình cấu trúc, hướng tới công cuộc phát triển các ngành công nghiệp biển.

Ví dụ, cần tính tới, khai thác tài nguyên thì phải có chuỗi nhà máy, nối với đất liền như thế nào? Rồi đặt vấn đề phối hợp các tầng không gian khác như không gian bầu trời, không gian số. Làm được như vậy sẽ mở ra không gian phát triển vô tận, thiết lập mối liên hệ, tầng phát triển, không gian phát triển và coi đó là không gian cơ hội.

Tóm lại, trong một kỷ nguyên mới, Chiến lược Kinh tế biển cần có tầm nhìn mới với cách tiếp cận đột phá từ thể chế, lực lượng lao động, liên kết quốc tế và công nghệ. Trên nền tảng đó chúng ta sẽ có một chiến lược quốc gia mạnh về biển trong kỷ nguyên mới. Chúng ta có đủ cơ sở để xây dựng một nền kinh tế biển mạnh nhưng cần có phương pháp luận mới dựa trên yêu cầu cụ thể và xây dựng điều kiện để đảm bảo tính khả thi.