[Café Cuối tuần] Khi nhẫn vàng ép vỉ và kim cương rời mắc kẹt thanh khoản

Mấy ngày nay, trên đường Nguyễn Trãi, Lê Thị Riêng, hay một góc chợ Bến Thành, những tấm biển quen thuộc bỗng đổi nội dung. Nơi thì "Tạm nghỉ nâng cấp hệ thống", nơi thì thẳng thắn hơn: "Không cầm cự được nữa, hẹn gặp lại quý khách". Người lặng lẽ, kẻ tha thiết, nhưng điểm chung là cùng đóng cửa trong một cuộc khủng hoảng âm ỉ từ tháng 5.

Và trong đám đông đứng trước cửa kính đã khóa, không ít người ôm trong tay một chiếc vỉ nhẫn còn nguyên tem, hay một viên kim cương rời kèm giấy kiểm định GIA vẫn còn thơm mùi giấy mới. Họ không phải người mua nữ trang để đeo. Họ là nhà đầu tư.

Khi tài sản trú ẩn thành tài sản bị trú ẩn

Người Việt lâu nay vẫn có một niềm tin khá bền bỉ: vàng vẫn là vàng, kim cương vẫn là kim cương; miễn sản phẩm còn nguyên vỉ, đủ giấy tờ thì có thể bán ở bất kỳ đâu.

Niềm tin ấy đã góp phần tạo nên một thị trường lớn đối với nhẫn vàng 9999 ép vỉ và kim cương rời. Các sản phẩm này được mua không chỉ vì nhu cầu trang sức, mà còn để tích trữ, đầu tư và phòng ngừa rủi ro.

Khách mua nhẫn vàng thường hỏi mức chênh lệch giữa giá mua và giá bán. Người mua kim cương rời quan tâm đến kích thước, màu sắc, độ tinh khiết và mức giá cửa hàng cam kết thu lại.

Vì vậy, giá trị mà doanh nghiệp bán cho khách hàng không chỉ nằm trong lượng vàng hay viên kim cương. Nó còn bao gồm uy tín thương hiệu và khả năng chuyển sản phẩm trở lại thành tiền.

Rắc rối nảy sinh khi một số cửa hàng ngừng hoạt động. Khách hàng mang nhẫn vàng của thương hiệu này sang thương hiệu khác có thể bị từ chối thu mua hoặc bị khấu trừ đáng kể để kiểm định lại hàm lượng, nguồn gốc và chất lượng sản phẩm.

Với kim cương rời, giấy phân hạng của một tổ chức có uy tín giúp xác nhận đặc điểm của viên đá nhưng không bảo đảm mức giá bán lại. Thanh khoản còn phụ thuộc vào nhu cầu thị trường, khả năng kiểm tra, chính sách thu mua và mức độ phổ biến của từng loại viên.

Đến lúc ấy, người mua mới nhận ra giá trị vật chất của tài sản và khả năng bán tài sản là hai vấn đề khác nhau.

Vàng trong vỉ vẫn có thể là vàng thật. Kim cương vẫn có thể là kim cương thật. Nhưng mức giá người mua có thể thu hồi lại phụ thuộc rất lớn vào khả năng kiểm định và mạng lưới thu mua trên thị trường.

Sản phẩm không biến thành vô giá trị. Điều biến mất là mức thanh khoản mà người mua từng tin rằng luôn sẵn có.

Ở góc độ này, nhẫn vàng ép vỉ và kim cương rời có một nét tương đồng với các sản phẩm đầu tư: giá trị của chúng không chỉ phụ thuộc vào tài sản cơ sở, mà còn phụ thuộc vào niềm tin đối với đơn vị tạo lập thanh khoản.

Tuy nhiên, về bản chất pháp lý, đây vẫn là hàng hóa được giao cho người mua, không phải một khoản nợ của doanh nghiệp như trái phiếu.

Sự phân biệt ấy rất quan trọng.

Người sở hữu trái phiếu là chủ nợ của doanh nghiệp phát hành. Trong khi đó, người mua nhẫn vàng đã nhận tài sản vật chất và trở thành chủ sở hữu của số vàng ấy. Doanh nghiệp chỉ có nghĩa vụ mua lại nếu hai bên có thỏa thuận hoặc cam kết rõ ràng.

Vấn đề nằm ở chỗ, trong nhiều giao dịch, cam kết mua lại có thể chỉ được thể hiện qua lời tư vấn, bảng giá tại cửa hàng hoặc một chính sách thương mại có thể thay đổi theo thời gian.

Khi cửa hàng đóng cửa, người mua rất khó xác định đó là một nghĩa vụ bắt buộc phải thực hiện hay chỉ là lời mời chào trong quá trình bán hàng.

Thị trường vàng tại Việt Nam từng vận hành trong một thời gian dài theo cơ chế quản lý rất chặt về sản xuất vàng miếng và nguồn cung vàng nguyên liệu. Trong khi đó, thị trường nhẫn vàng, vàng trang sức và đá quý bán lẻ phát triển mạnh, với hàng nghìn doanh nghiệp và cửa hàng hoạt động trên cả nước.

Nhẫn vàng ép vỉ đã trở thành lựa chọn thay thế phổ biến khi nguồn cung vàng miếng hạn chế và mức chênh lệch giá vàng miếng tăng cao.

Nhưng khi một mặt hàng trang sức được mua chủ yếu với mục đích đầu tư, những vấn đề mới bắt đầu xuất hiện.

Giá trị của nhẫn vàng không chỉ được quyết định bởi hàm lượng và khối lượng. Nó còn gắn với thương hiệu đóng vỉ, khả năng xác thực, hóa đơn, chứng từ và chính sách thu mua lại.

Cùng là vàng 9999 nhưng sản phẩm của một thương hiệu lớn có thể được mua lại dễ dàng hơn sản phẩm của một cửa hàng đã đóng cửa. Cùng là một viên kim cương có giấy phân hạng, nhưng giá bán lại có thể chênh lệch rất lớn tùy người mua và điều kiện thị trường.

Điều này cho thấy thị trường không thiếu tài sản thật. Thị trường thiếu một cơ chế giúp tài sản ấy được định giá và giao dịch một cách thống nhất.

Những vụ án buôn lậu vàng bị phát hiện trong thời gian qua còn cho thấy một vấn đề khác: khi chênh lệch giá trong nước và thế giới quá lớn, còn nguồn cung chính thức hạn chế, thị trường phi chính thức sẽ có điều kiện phát triển.

Vàng nguyên liệu không có nguồn gốc hợp pháp có thể đi vào chuỗi sản xuất và lưu thông bằng nhiều cách khác nhau, kéo theo rủi ro về hóa đơn, chứng từ, chất lượng và nghĩa vụ thuế.

Tuy nhiên, không thể từ các vụ án buôn lậu đã được khởi tố để suy diễn rằng sản phẩm của những cửa hàng đóng cửa đều có nguồn gốc bất hợp pháp. Muốn đưa ra kết luận như vậy cần có tài liệu điều tra và chứng cứ trực tiếp.

Điều có thể khẳng định là những biến động vừa qua đã làm lộ rõ tính phân mảnh của thị trường.

Mỗi thương hiệu tự đóng vỉ, tự xây dựng bảng giá và tự đặt ra điều kiện mua lại. Khi doanh nghiệp còn hoạt động tốt, hệ thống vận hành bình thường. Khi doanh nghiệp ngừng hoạt động, khách hàng phải tự tìm nơi kiểm định và tự chấp nhận mức giá mới.

Như vậy, rủi ro không chỉ nằm ở biến động giá vàng hay giá kim cương. Rủi ro còn nằm ở sự phụ thuộc quá lớn vào một thương hiệu đơn lẻ.

Khoảng trống sau lời hứa mua lại

Một người mua nhẫn vàng với mục đích đeo trang sức có thể ít quan tâm đến khả năng bán lại. Nhưng một người mua hàng chục lượng vàng ép vỉ để cất giữ rõ ràng đang thực hiện một quyết định đầu tư.

Tương tự, người mua kim cương rời với kỳ vọng bảo toàn giá trị không chỉ mua viên đá. Họ còn mua khả năng chuyển viên đá ấy thành tiền trong tương lai.

Do đó, nếu doanh nghiệp sử dụng chính sách mua lại để thuyết phục khách hàng, chính sách ấy cần được coi là một phần của giao dịch, chứ không thể chỉ tồn tại dưới dạng lời tư vấn miệng.

Người mua cần biết rõ sản phẩm có được doanh nghiệp cam kết mua lại hay không; mức giá được tính theo công thức nào; trường hợp mất vỉ, rách tem hoặc cần kiểm định lại sẽ bị khấu trừ ra sao; và điều gì xảy ra nếu doanh nghiệp tạm ngừng hoặc chấm dứt hoạt động.

Các điều kiện ấy phải được thể hiện bằng văn bản, trên hóa đơn, hợp đồng hoặc chứng từ bán hàng.

Nếu doanh nghiệp chỉ mua lại theo chính sách từng thời kỳ và không có nghĩa vụ bắt buộc, điều đó cũng cần được công bố rõ để khách hàng không nhầm tưởng rằng thanh khoản được bảo đảm vĩnh viễn.

Đây không phải là câu chuyện biến nhẫn vàng hay kim cương thành chứng khoán. Cũng không nhất thiết phải đặt các sản phẩm này dưới một khuôn khổ quản lý giống trái phiếu.

Điều cần thiết trước hết là nâng chuẩn minh bạch và bảo vệ người mua.

Các cơ quan quản lý có thể xem xét yêu cầu doanh nghiệp công khai đầy đủ hàm lượng, khối lượng, nguồn gốc, mã nhận diện, đơn vị kiểm định và điều kiện thu mua lại. Chính sách mua lại phải có thời hạn, công thức định giá và mức khấu trừ cụ thể.

Thị trường cũng cần có thêm các đơn vị kiểm định độc lập, đủ năng lực và được thừa nhận rộng rãi, để người sở hữu không bị phụ thuộc hoàn toàn vào thương hiệu đã bán sản phẩm.

Về lâu dài, việc chuẩn hóa nhẫn vàng ép vỉ về hàm lượng, trọng lượng, mã số và khả năng truy xuất nguồn gốc sẽ giúp sản phẩm của một doanh nghiệp có thể được kiểm tra và giao dịch tại doanh nghiệp khác với chi phí hợp lý.

Đối với kim cương, thông tin phân hạng, số hiệu kiểm định, tình trạng viên đá và phương pháp định giá lại cũng cần được công bố rõ ràng hơn.

Khi đó, thanh khoản của tài sản sẽ bớt phụ thuộc vào một tấm biển hiệu hoặc một lời hứa tại quầy bán hàng.

Những cửa hàng đóng cửa không tạo ra một cuộc khủng hoảng về giá vàng. Giá vàng có thể vẫn ở vùng cao và lượng vàng trong tay người mua vẫn còn nguyên.

Điều bị tổn thương là niềm tin rằng vàng hay kim cương luôn có thể chuyển đổi thành tiền nhanh chóng, ở bất kỳ đâu và với mức giá gần như nhau.

Niềm tin ấy vốn không hoàn toàn được tạo nên bởi bản thân tài sản. Nó được tạo nên bởi uy tín thương hiệu, hệ thống cửa hàng và lời hứa mua lại.

Khi một trong những mắt xích đó biến mất, người mua mới thấy rõ chi phí thật sự của thanh khoản.

Đó có thể là phí kiểm định, mức chiết khấu khi bán sang thương hiệu khác, khoảng cách giữa giá niêm yết và giá giao dịch thực tế, hoặc thậm chí là việc không tìm được người mua trong thời điểm cần tiền.

Bởi vậy, bài học quan trọng nhất của câu chuyện không phải là vàng hay kim cương không còn giá trị.

Bài học là không có tài sản nào mặc nhiên có thanh khoản chỉ vì người bán gọi nó là tài sản trú ẩn.

Muốn trở thành một kênh tích trữ đáng tin cậy, sản phẩm phải có tiêu chuẩn rõ ràng, thông tin minh bạch, khả năng kiểm định độc lập và một thị trường mua bán đủ rộng.

Nếu không, những tấm biển “tạm nghỉ để nâng cấp hệ thống” có thể còn xuất hiện.

Và mỗi lần như vậy, người chịu thiệt không phải những người mua vàng để làm trang sức, mà là những người đã tin rằng mình đang cất giữ một tài sản có thể đổi thành tiền bất cứ lúc nào.

Họ tìm đến vàng và kim cương để trú ẩn, nhưng cuối cùng lại mắc kẹt trong chính tài sản mà mình tin là dễ chuyển thành tiền nhất.

Cuộc khủng hoảng từ những cửa hàng đóng cửa, vì thế, không phải là cuộc khủng hoảng của vàng.

Đó là cuộc khủng hoảng của thanh khoản và niềm tin.

Mà niềm tin, một khi đã vỡ, không thể hàn lại chỉ bằng một tấm biển “nâng cấp hệ thống”.