Tái định vị vai trò của ngân hàng trong nền kinh tế

Theo các kịch bản tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2026–2030, vốn đầu tư tiếp tục đóng góp khoảng 42–43% vào tăng trưởng GDP. Trong cơ cấu huy động vốn hiện nay, tín dụng ngân hàng vẫn là kênh chủ lực, đáp ứng khoảng 50–57% tổng nhu cầu vốn của nền kinh tế.

Điều đó đồng nghĩa hệ thống ngân hàng không chỉ cung cấp vốn lưu động cho doanh nghiệp mà còn đang tài trợ một lượng rất lớn vốn trung và dài hạn cho các dự án hạ tầng, bất động sản, sản xuất công nghiệp và nhiều lĩnh vực khác.

Đến cuối tháng 6/2026, tổng dư nợ tín dụng của nền kinh tế đạt khoảng 19,97 triệu tỷ đồng, tăng 7,41% so với đầu năm và tăng khoảng 18,1% so với cùng kỳ. Trong khi đó, tổng huy động vốn của hệ thống chỉ tăng khoảng 3%, đạt hơn 17 triệu tỷ đồng.

Khoảng cách giữa tốc độ tăng tín dụng và tăng huy động tạo ra áp lực thanh khoản đáng kể đối với các ngân hàng thương mại. Theo ước tính, tỷ lệ dư nợ cho vay trên vốn huy động (LDR) đã lên khoảng 115%, cao hơn đáng kể so với ngưỡng an toàn thông thường, phản ánh việc nhiều ngân hàng phải tìm kiếm thêm các nguồn vốn khác để đáp ứng nhu cầu tín dụng.

Một sức ép khác đến từ sự mất cân đối về kỳ hạn. Khoảng 80% nguồn vốn huy động của hệ thống là ngắn hạn, trong khi gần 47% dư nợ là cho vay trung và dài hạn. Khoảng chênh lệch kỳ hạn lên tới khoảng 5,9 triệu tỷ đồng khiến các ngân hàng phải đối mặt với áp lực thanh khoản và tái cấp vốn ngày càng lớn.

Trong bối cảnh nhu cầu vốn đầu tư của nền kinh tế tiếp tục tăng mạnh, hệ thống ngân hàng vẫn đang đóng vai trò "trụ cột" trong cung ứng vốn. Tuy nhiên, chính điều đó cũng khiến áp lực lên hệ thống ngày càng lớn khi phải đồng thời bảo đảm tăng trưởng tín dụng và duy trì an toàn hoạt động.

Nhằm hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và tháo gỡ khó khăn về nguồn vốn, thời gian qua Ngân hàng Nhà nước đã liên tục điều chỉnh một số quy định theo hướng tạo thêm dư địa cho hoạt động tín dụng.

Đáng chú ý, Văn bản 5836/NHNN-TD cho phép miễn hạn mức tăng trưởng tín dụng đối với 18 dự án trọng điểm của ba tập đoàn lớn với tổng quy mô khoảng 752 nghìn tỷ đồng. Đồng thời, một số ngân hàng cũng được nới hạn mức tín dụng đối với các lĩnh vực ưu tiên như nhà ở xã hội và khu công nghiệp.

Bên cạnh đó, Thông tư 08/2026/TT-NHNN và Thông tư 25/2026/TT-NHNN cho phép tính 20% tiền gửi có kỳ hạn của Kho bạc Nhà nước vào nguồn vốn dùng để tính tỷ lệ LDR. Thông tư 25 cũng nâng tỷ lệ tối đa sử dụng vốn ngắn hạn để cho vay trung và dài hạn lên 40%.

Các chính sách này góp phần giải phóng thêm nguồn lực tín dụng, giảm áp lực huy động vốn và tạo điều kiện để ngân hàng tiếp tục đồng hành cùng các dự án trọng điểm của nền kinh tế.

Tuy nhiên, việc nới một số quy định mang tính kỹ thuật không đồng nghĩa với việc hệ thống ngân hàng có thể mở rộng tín dụng bằng mọi giá. Các ngân hàng thương mại vẫn phải tuân thủ nghiêm các quy định về an toàn vốn, quản trị rủi ro, kiểm soát nợ xấu, bảo đảm thanh khoản và thực hiện đầy đủ các yêu cầu về trích lập dự phòng.

Thực tế, tỷ lệ dự phòng bao nợ xấu của hệ thống đã giảm xuống dưới 80%, trong khi dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế đã vượt ngưỡng 140% GDP. Đây đều là những chỉ báo cho thấy dư địa mở rộng tín dụng của hệ thống ngân hàng không còn quá lớn nếu vẫn phải bảo đảm an toàn tài chính.

TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV nhận định, việc điều chỉnh tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn phản ánh dư địa của chính sách tiền tệ đang dần thu hẹp. Ông cũng lưu ý việc lãi suất huy động tại một số ngân hàng nhỏ đã tăng lên gần 9%/năm đang tạo áp lực cạnh tranh huy động vốn và ảnh hưởng đến mục tiêu giảm lãi suất cho vay.

Theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia Tài chính - ngân hàng, nếu tín dụng tiếp tục tăng nhanh hơn huy động trong thời gian dài, các ngân hàng sẽ phải phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn vốn trên thị trường liên ngân hàng hoặc các nguồn vốn ngắn hạn khác, qua đó làm gia tăng rủi ro thanh khoản và chi phí vốn.

Ngân hàng không thể tiếp tục gánh phần lớn vốn trung và dài hạn

Những điều chỉnh chính sách có thể tạo thêm dư địa trong ngắn hạn, song không thể thay đổi thực tế rằng ngân hàng không phải là kênh tối ưu để tài trợ phần lớn nhu cầu vốn trung và dài hạn của nền kinh tế.

Về bản chất, ngân hàng huy động chủ yếu là nguồn vốn ngắn hạn từ người dân và doanh nghiệp, trong khi các dự án hạ tầng, năng lượng, bất động sản hay sản xuất quy mô lớn thường cần nguồn vốn có kỳ hạn từ 10 đến 20 năm. Nếu khoảng cách kỳ hạn này kéo dài, rủi ro thanh khoản sẽ ngày càng lớn và tạo áp lực lên toàn bộ hệ thống tài chính.

TS. Cấn Văn Lực cho rằng muốn tăng trưởng nhanh và bền vững thì phải tái cấu trúc thị trường tài chính. Theo ông, dư địa tăng trưởng tín dụng trong những năm tới nên duy trì ở khoảng 16% mỗi năm, đồng thời nâng cao chất lượng tín dụng và từng bước chuyển vai trò cung ứng vốn trung, dài hạn sang thị trường vốn.

Nói cách khác, bài toán hiện nay không phải là tiếp tục mở rộng "room" tín dụng, mà là phân bổ lại chức năng giữa các kênh dẫn vốn để ngân hàng tập trung vào đúng vai trò cốt lõi của mình.

Kinh nghiệm từ các quốc gia cũng cho thấy tín dụng ngân hàng không thể chỉ là nguồn vốn chủ đạo cho nền kinh tế khi quy mô phát triển ngày càng lớn. Ở các nền kinh tế phát triển, phần lớn nhu cầu vốn trung và dài hạn của doanh nghiệp được đáp ứng thông qua thị trường cổ phiếu, trái phiếu và các quỹ đầu tư, trong khi ngân hàng tập trung vào tín dụng thương mại, vốn lưu động và các dịch vụ tài chính.

Các nền kinh tế như Hàn Quốc và Malaysia đều từng trải qua giai đoạn phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng. Sau các cuộc khủng hoảng tài chính, hai quốc gia này đã đẩy mạnh phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp, các quỹ đầu tư và định chế tài chính phi ngân hàng để chia sẻ chức năng cung ứng vốn dài hạn. Nhờ đó, hệ thống ngân hàng có điều kiện tập trung nhiều hơn vào vai trò trung gian tài chính, nâng cao chất lượng tín dụng và sức chống chịu trước các cú sốc kinh tế.

Để giải quyết tận gốc bài toán vốn cho nền kinh tế, các chuyên gia nhấn mạnh ngân hàng cần có chức năng phù hợp trong một hệ sinh thái tài chính đa tầng, bên cạnh thị trường vốn, các định chế tài chính phi ngân hàng.

Ông Phạm Xuân Hòe, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược ngân hàng Nhà nước cho rằng để đáp ứng nhu cầu đầu tư khoảng 8,5 triệu tỷ đồng mỗi năm mà không gây áp lực quá lớn lên hệ thống ngân hàng, Việt Nam cần triển khai mô hình Hệ sinh thái Tài chính Đa tầng trong giai đoạn 2026–2035.

Trong mô hình này, ngân hàng nên tập trung vào chức năng cốt lõi là cung ứng vốn lưu động, dịch vụ thanh toán, tài trợ chuỗi cung ứng và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong khi đó, các dự án hạ tầng, năng lượng, bất động sản và đầu tư quy mô lớn cần được tài trợ nhiều hơn thông qua thị trường trái phiếu, cổ phiếu, các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, doanh nghiệp bảo hiểm cũng như các sản phẩm tài chính mới như REIT, ETF hay chứng khoán hóa tài sản.

TS. Võ Trí Thành cũng cho rằng việc phát triển thị trường vốn là yêu cầu tất yếu nhằm giảm áp lực cho hệ thống ngân hàng. Theo ông, điều quan trọng là phải khôi phục niềm tin đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp thông qua nâng cao tính minh bạch, chuẩn hóa điều kiện phát hành và tăng cường trách nhiệm của tổ chức phát hành.

Việc tái cân bằng các kênh dẫn vốn vì vậy không đồng nghĩa với việc giảm vai trò của ngân hàng. Ngược lại, đó là quá trình đưa ngân hàng trở về đúng chức năng cốt lõi, đồng thời tạo điều kiện để thị trường vốn trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn hiệu quả hơn.

Hệ thống ngân hàng Việt Nam đã và đang đồng hành với nền kinh tế trong suốt quá trình phát triển, đặc biệt trong việc bảo đảm dòng vốn cho doanh nghiệp và các dự án đầu tư. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhu cầu vốn ngày càng lớn, việc tiếp tục đặt toàn bộ gánh nặng lên vai hệ thống ngân hàng sẽ làm gia tăng rủi ro thanh khoản, rủi ro kỳ hạn và áp lực nợ xấu.

Đã đến lúc xây dựng một cấu trúc tài chính cân bằng hơn, trong đó ngân hàng, thị trường vốn và các định chế tài chính phi ngân hàng cùng chia sẻ vai trò dẫn vốn. Chỉ khi đó, Việt Nam mới có thể đáp ứng được nhu cầu đầu tư khổng lồ cho mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn tới, đồng thời bảo đảm an toàn và sức chống chịu của toàn bộ hệ thống tài chính.