Từ ONUS, Mr Pips đến bài toán nâng cao năng lực nhà đầu tư cá nhân

Nền kinh tế Việt Nam ngày càng mở cửa và phát triển, kéo theo nhu cầu đa dạng hóa kênh đầu tư của người dân gia tăng. Bên cạnh các hình thức truyền thống như vàng, chứng khoán hay bất động sản, nhiều nhà đầu tư cá nhân còn quan tâm đến các loại hình mới như đầu tư qua sàn giao dịch trực tuyến, tài sản số, tiền mã hóa...

Tuy nhiên, khi nhu cầu đầu tư tăng nhanh trong khi kiến thức tài chính của một bộ phận người dân chưa theo kịp, không ít người đã trở thành mục tiêu của các chiêu trò lừa đảo tinh vi, bị hấp dẫn bởi những lời hứa lợi nhuận cao, rủi ro thấp.

Như Nhadautu.vn đã đưa tin, trong vụ án hình sự "Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản; Rửa tiền", Cục An ninh kinh tế chủ trì, phối hợp với Cục An ninh điều tra và các đơn vị nghiệp vụ thuộc Bộ Công an đã triệt phá thành công đường dây sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản trên lĩnh vực tiền ảo của hệ sinh thái ONUS với quy mô đặc biệt lớn. Cơ quan điều tra thông tin các đối tượng đã huy động hàng tỷ USD của các nhà đầu tư.

Trước đó, trong vụ lừa đảo của Phó Đức Nam (Mr Pips), cơ quan điều tra xác định Phó Đức Nam, Lê Khắc Ngọ và các nhân viên đã thực hiện 738 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản của các bị hại, trong đó, tổng số tiền các bị hại đã nạp vào các sàn hơn 1.400 tỷ đồng, tổng số tiền đã rút được hơn 120 tỷ đồng; tổng số tiền các bị hại bị chiếm đoạt hơn 1.300 tỷ đồng.

Có thể thấy, điểm chung của các vụ việc là đánh vào tâm lý thiếu kiến thức và mong muốn làm giàu nhanh của nhà đầu tư cá nhân. Bên cạnh đó, toàn bộ chuỗi giá trị đều nằm trong tay một nhóm đối tượng, từ phát hành tài sản, vận hành sàn, đến điều phối giao dịch, biến thị trường thành một “sân chơi khép kín”, nơi giá cả không phản ánh đúng sự vận động của cung – cầu.

Bên cạnh đó, sự phổ biến của các nền tảng giao dịch online cho thấy việc đầu tư ngày càng trở nên dễ dàng hơn. Chỉ với một chiếc smartphone, laptop, nhà đầu tư cá nhân có thể tiếp cận nhiều loại hình đầu tư, theo dõi thị trường theo thời gian thực và thực hiện giao dịch ngay lập tức. Điều này mở ra cơ hội lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ khi không ít sàn giao dịch trong số này chưa được cấp phép.

Rõ ràng, từ những câu chuyện như ONUS hay Mr Pips, có thể thấy việc nâng cao năng lực của nhà đầu tư cá nhân và phổ cập kiến thức tài chính đang trở thành yêu cầu cấp thiết để thị trường vốn Việt Nam phát triển lành mạnh, minh bạch và bền vững hơn.

Cần sớm có nền tảng quốc gia đào tạo tài chính cá nhân

Trong lý thuyết tài chính cơ bản, khi đầu tư loại hình tài sản với kỳ vọng lợi nhuận 10%, thì nhà đầu tư cũng cần xác định rủi ro tương ứng. Bởi lợi ích và rủi ro trong đầu tư tài chính luôn có sự song hành. Chia sẻ với người viết, nhiều nhà đầu tư khẳng định điều quan trọng nhất khi tham gia đầu tư là quản trị rủi ro vốn.

Dù vậy, đa phần người dân khi tham gia đầu tư đều có tâm lý muốn giàu nhanh, đạt lợi nhuận cao trong ngắn hạn và chấp nhận bỏ qua các yếu tố rủi ro. Từ đó, họ dễ dàng bị hấp dẫn bởi những quảng cáo từ những nền tảng lừa đảo.

Những bài học từ các vụ lừa đảo nghìn tỷ cho thấy, thị trường tài chính không phải là nơi làm giàu nhanh chóng. Đây là quá trình dài hạn, đòi hỏi kiến thức, kỷ luật và sự kiên nhẫn. Khi nhà đầu tư cá nhân hiểu rõ điều này, thị trường sẽ bước vào giai đoạn phát triển trưởng thành hơn.

Ông Lê Đức Khánh – Giám đốc Phát triển năng lực Đầu tư, CTCP Chứng khoán VPS nhận định sự kém hiểu biết, chưa nhận thức đúng hoặc đơn giản là tâm lý muốn giàu nhanh là nguyên nhân lớn khiến các nhà đầu tư dễ quên đi rủi ro khi tham gia thị trường, hoặc đôi khi đánh giá thấp việc quản trị rủi ro. Đầu tư vào những tài sản, cổ phiếu mà nhà đầu tư hiểu rõ sẽ đem lại lợi nhuận có thể thấp hơn nhưng an toàn hơn so với việc không hiểu rõ về ngành nghề, cổ phiếu, doanh nghiệp… mà vẫn xuống tiền.

“Việc nâng cao kiến thức, nhận thức về thị trường cũng như các sản phẩm tài chính trên thị trường sẽ giúp cho nhà đầu tư dễ dàng phân biệt được cơ hội hay rủi ro, nhằm tìm ra kênh đầu tư phù hợp với chiến lược phân bổ tài sản, khẩu vị rủi ro, khả năng tài chính của mỗi nhà đầu tư cá nhân điển hình”, ông Khánh nói.

Nâng cao chất lượng nhà đầu tư cá nhân là mục tiêu quan trọng trong chiến lược đưa thị trường chứng khoán (TTCK) nói riêng và thị trường tài chính nói chung phát triển bền vững.

Quyết định 1726/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 29/12/2023 phê duyệt Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030 nhấn mạnh giải pháp nâng cao chất lượng nhà đầu tư cá nhân gắn với đào tạo, phổ cập kiến thức và thông tin tuyên truyền: xây dựng chiến lược đào tạo tổng thể cho nhà đầu tư, xác định mục tiêu, đối tượng và lộ trình phù hợp theo từng giai đoạn phát triển của TTCK.

Tháng 9/2025, Bộ Tài chính cũng ban hành Quyết định 3168/QĐ-BTC năm 2025 phê duyệt Đề án Tái cấu trúc nhà đầu tư và phát triển ngành quỹ đầu tư chứng khoán. Trong đó, Đề án đặt kế hoạch xây dựng và triển khai đề án tuyên truyền phổ biến kiến thức và đào tạo nhà đầu tư được triển khai trong 5 năm (2025-2030).

Bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết UBCKNN đang cân nhắc phối hợp một số bên liên quan xây dựng nền tảng quốc gia về đào tạo tài chính cá nhân. Nền tảng này nên được thiết kế như một "Duolingo for Finance" phiên bản Việt Nam, với các bài học ngắn theo cấp độ, các trò chơi đố vui, các công cụ kiểm tra sức khỏe tài chính cá nhân, đầu tư mô phỏng theo một số mục tiêu tài chính. Mục tiêu của nền tảng này giúp người học đi theo một hành trình rõ ràng từ việc quản lý thu nhập, chi tiêu của cá nhân, đến chuẩn bị quỹ khẩn cấp, và hiểu về rủi ro và phân bổ tài sản, đầu tư dài hạn, đầu tư qua sản phẩm chuyên nghiệp.

“Kinh nghiệm quốc tế cho thấy muốn hình thành một lớp nhà đầu tư cá nhân bền vững thì giáo dục tài chính không chỉ dừng lại ở bài giảng PDF hay là hội thảo rời rạc, nó cần được thiết kế như một sản phẩm có tính hành vi, đủ hấp dẫn để người dùng quay lại mỗi ngày và từng bước họ thay đổi quyết định tài chính của mình”, người đứng đầu UBCKNN khẳng định.  

Rõ ràng, khi nhà đầu tư cá nhân trưởng thành hơn, thị trường vốn mới có thể phát triển bền vững. Những bài học từ ONUS hay Mr Pips vì vậy không chỉ là câu chuyện xử lý vi phạm, mà còn là lời cảnh báo về nhu cầu cấp thiết nâng cao năng lực tài chính của người dân.