Dự phòng kế toán: 'van điều tiết' lợi nhuận hay dấu hiệu rủi ro?

Một doanh nghiệp báo doanh thu tăng hai chữ số nhưng lợi nhuận bất ngờ lao dốc không phải là điều hiếm gặp trong mùa báo cáo tài chính. Nguyên nhân nhiều khi không đến từ hoạt động kinh doanh cốt lõi mà nằm ở chi phí dự phòng kế toán.

Tuy nhiên, không phải khoản dự phòng nào cũng là tín hiệu xấu: có khoản chỉ mang tính chu kỳ và sẽ được hoàn nhập khi điều kiện kinh doanh cải thiện, nhưng cũng có khoản phản ánh tổn thất kinh tế thực sự.

Chỉ một quyết định tăng trích lập dự phòng có thể khiến lợi nhuận "bốc hơi" hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng trong một quý. Tuy nhiên, điều quan trọng với nhà đầu tư không chỉ là quy mô khoản dự phòng, mà là bản chất của nó: mang tính tạm thời và có thể hoàn nhập, hay phản ánh một tổn thất gần như không còn khả năng phục hồi.

Khi dự phòng là "của để dành" lợi nhuận

Trong nhóm các khoản dự phòng có khả năng hoàn nhập cao, ngân hàng thương mại là ví dụ điển hình. Phần lớn các khoản cho vay đều đi kèm tài sản đảm bảo như bất động sản, hàng tồn kho hoặc máy móc thiết bị. Khi nền kinh tế suy giảm và nợ xấu gia tăng, các ngân hàng thường chủ động tăng mạnh chi phí dự phòng nhằm tạo bộ đệm an toàn cho bảng cân đối kế toán.

Theo báo cáo tài chính quý I/2026, quy mô dự phòng rủi ro tín dụng giữa các ngân hàng hiện có sự khác biệt đáng kể tùy vào quy mô cũng như phản ánh khẩu vị rủi ro và mức độ thận trọng riêng của từng tổ chức. Trong nhóm trích lập cao, Vietcombank (mã VCB) đang ghi nhận dự phòng rủi ro cho vay khách hàng khoảng 27.500 tỷ đồng, Sacombank (STB) khoảng 22.082 tỷ đồng và VPBank (VPB) khoảng 19.700 tỷ đồng. Trong khi đó, một số ngân hàng có quy mô dự phòng thấp hơn đáng kể như Eximbank(EIB) với khoảng 2.195 tỷ đồng hay ACB (ACB) khoảng 7.800 tỷ đồng.

Tuy nhiên, quy mô dự phòng lớn không đồng nghĩa khoản lỗ chắc chắn sẽ xảy ra.

Khả năng thu hồi cuối cùng còn phụ thuộc vào chất lượng tài sản đảm bảo, thanh khoản của thị trường bất động sản cũng như năng lực xử lý nợ của từng ngân hàng. Trong nhiều trường hợp, khi khách hàng phục hồi hoạt động hoặc tài sản thế chấp được xử lý thuận lợi, ngân hàng có thể ghi nhận trở lại một phần dự phòng đã trích lập trước đó, tạo dư địa cải thiện lợi nhuận ở các kỳ sau.

Xu hướng tương tự cũng xuất hiện ở nhiều doanh nghiệp công nghiệp và năng lượng có đặc thù hoạt động theo chu kỳ dài.

Tại Tổng Công ty Cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PVS), doanh nghiệp đang ghi nhận khoản dự phòng bảo hành công trình lên tới gần 3.300 tỷ đồng trong nợ dài hạn, chủ yếu liên quan đến các dự án dầu khí ngoài khơi có thời gian bảo hành kéo dài. Khoản dự phòng này được trích lập tương đương 1%–5% giá trị hợp đồng và sẽ được hoàn nhập nếu công trình vận hành ổn định, không phát sinh chi phí sửa chữa như giả định ban đầu. Thực tế, riêng trong hai năm 2024 và 2025, PVS đã hoàn nhập lần lượt khoảng 259 tỷ đồng và 101 tỷ đồng dự phòng bảo hành vào lợi nhuận khác – minh chứng rõ ràng cho cơ chế lợi nhuận được ghi nhận thận trọng trước, rồi được giải phóng dần ở các kỳ sau.

Trong khi đó, Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (PLX) cũng đang ghi nhận khoản dự phòng giảm giá hàng tồn kho lên tới khoảng 6.500 tỷ đồng trong báo cáo tài chính hợp nhất quý I/2026. Khác với các khoản suy giảm mang tính cấu trúc, đây là loại dự phòng phụ thuộc lớn vào diễn biến chu kỳ giá dầu thế giới.

Tại thời điểm chốt sổ cuối quý I vào ngày 31/3/2026, giá dầu Brent từng đạt vùng đỉnh khoảng 118 USD/thùng. Tuy nhiên, trong giai đoạn đơn vị kiểm toán thực hiện và hoàn tất báo cáo tài chính, thị trường dầu mỏ đã xuất hiện nhiều nhịp điều chỉnh mạnh, có thời điểm giá dầu Brent giảm xuống quanh ngưỡng 90 USD/thùng. Điều này khiến các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu với quy mô tồn kho lớn như PLX đối mặt với rủi ro suy giảm giá trị hàng tồn kho và phải tăng cường trích lập dự phòng theo hướng thận trọng hơn.

Dù vậy, giá dầu Brent thời gian gần đây đã phục hồi trở lại và hiện vẫn neo ở vùng cao trên 100USD/ thùng khi căng thẳng tại Trung Đông chưa có dấu hiệu hạ nhiệt hoàn toàn. Điều này đồng nghĩa khả năng hoàn nhập một phần dự phòng của PLX trong các quý tới vẫn có cơ sở nếu diễn biến giá dầu và giá trị hàng tồn kho thuận lợi hơn các giả định trước đó.

Khi dự phòng trở thành tổn thất thực sự

Tuy nhiên, ranh giới giữa sự thận trọng kế toán và tổn thất kinh tế thực sự đôi khi rất mong manh. Khi tài sản mất khả năng tạo dòng tiền hoặc khoản đầu tư không còn triển vọng phục hồi, dự phòng không còn là "của để dành" mà trở thành khoản lỗ gần như vĩnh viễn.

Công ty Cổ phần VNG (VNZ) là ví dụ đáng chú ý. Với chiến lược đầu tư dàn trải vào các dự án startup trước đây, doanh nghiệp đã tích lũy không ít khoản đầu tư kém hiệu quả phải trích lập hàng nghìn tỷ đồng. Theo báo cáo tài chính quý I/2026 của công ty mẹ, VNZ tiếp tục trích lập dự phòng hơn 5.800 tỷ đồng cho đầu tư tài chính dài hạn, chủ yếu liên quan đến khoản đầu tư vào Công ty Cổ phần Zion – đơn vị vận hành và phát triển ZaloPay. Trong khi đó, lợi nhuận sau thuế của công ty mẹ chỉ vỏn vẹn 168 tỷ đồng.

Cổ đông của VNZ vẫn đặt kỳ vọng vào khả năng tái cấu trúc và phục hồi của các khoản đầu tư trong tương lai. Nếu điều đó xảy ra, giá trị hoàn nhập có thể đem lại khoản lợi nhuận đột biến tương đương vài năm hoạt động – và đây cũng là một trong những lý do giúp thị giá VNZ duy trì quanh vùng 370.000 đồng/cổ phiếu tính đến ngày 13/5.

Tuy nhiên, nhà đầu tư cần lưu ý rằng VNZ không ngần ngại chấp nhận mất vốn đối với các khoản đầu tư được đánh giá không còn khả năng thu hồi. Từ cuối năm 2025, công ty tiến hành giải thể Telio (Singapore), chấp nhận xóa sổ toàn bộ hơn 515 tỷ đồng, đồng thời khai tử các khoản đầu tư vào Cloudverse và Rocketeer theo nghị quyết HĐQT.

Điều đó cho thấy không ít khoản dự phòng tại doanh nghiệp công nghệ thực chất là sự ghi nhận muộn của các quyết định đầu tư không thành công.

Tương tự, CTCP Đầu tư Thế Giới Di Động (MWG) trong kỳ báo cáo tài chính gần nhất cũng ghi nhận khoản dự phòng 551 tỷ đồng cho khoản đầu tư trị giá 860 tỷ đồng vào CTCP Thế giới số Trần Anh. MWG cho biết đang tiến hành các thủ tục giải thể pháp nhân này, dẫn đến khoản dự phòng trên sẽ không còn cơ hội hoàn nhập trong tương lai.

Tuy nhiên, khác với các khoản đầu tư thất bại thông thường, đây chủ yếu là bước đi mang tính tái cấu trúc và tối ưu hệ thống sau nhiều năm sáp nhập.

Về bản chất, MWG chấp nhận ghi nhận một phần tổn thất kế toán ngắn hạn liên quan đến xử lý lợi thế thương mại và chi phí giải thể pháp nhân để đổi lấy hiệu quả vận hành và cấu trúc tài chính gọn hơn trong dài hạn. Khoản xử lý này thực tế chỉ tương đương chưa tới 5% mức lợi nhuận kỷ lục hơn 7.000 tỷ đồng mà MWG ghi nhận trong năm 2025.

Dù vậy, đây vẫn là lời nhắc nhở rằng không phải khoản dự phòng kế toán nào cũng có cơ hội quay trở lại.

Như nhà đầu tư huyền thoại Warren Buffett từng nhiều lần nhấn mạnh, lợi nhuận kế toán chỉ là điểm khởi đầu trong quá trình phân tích doanh nghiệp – bởi con số này có thể chịu tác động đáng kể từ các ước tính và giả định kế toán phía sau.

Trong mùa báo cáo quý I/2026, thay vì chỉ so sánh lợi nhuận trên cổ phiếu (ESP) hay tăng trưởng doanh thu, nhà đầu tư có lẽ cần dành thêm thời gian theo dõi phần thuyết minh báo cáo tài chính – nơi phản ánh rõ nhất chất lượng tài sản, mức độ thận trọng kế toán cũng như khả năng hoàn nhập các khoản dự phòng trong tương lai. Có những khoản dự phòng chỉ mang tính chu kỳ và sẽ được giải phóng khi điều kiện kinh doanh cải thiện. Nhưng cũng có những khoản phản ánh tổn thất kinh tế thực sự, và gần như không còn con đường quay lại.