Thiếu đúng thứ cần dùng: Nghịch lý tài nguyên của Việt Nam

Trong bối cảnh các tuyến vận chuyển qua eo biển Hormuz liên tục đối mặt rủi ro gián đoạn, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều bị ảnh hưởng thiếu hụt nguồn cung hàng hóa ở các mức độ khác nhau,

Những quốc gia sở hữu nguồn tài nguyên dồi dào không những không bị ảnh hưởng mà còn có có thể hưởng lợi từ giá thế giới tăng. Ví dụ như tại Malaysia hay Brunei – những quốc gia có khả năng tự chủ nguồn dầu khí – áp lực chi phí được hấp thụ tốt hơn. Trong khi đó, Việt Nam, dù sở hữu nhiều loại tài nguyên, vẫn tiếp tục rơi vào thế bị động trước các cú sốc bên ngoài.

Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: vì sao một quốc gia sở hữu nhiều loại tài nguyên với trữ lượng không nhỏ như Việt Nam, vẫn không “có lợi thế”. Thậm chí còn có hiện tượng vừa xuất khẩu, vừa phải nhập khẩu chính những nguồn nguyên liệu phục vụ cho nền kinh tế?

Thời điểm này, các doanh nghiệp đầu ngành lại đang đóng vai trò điều phối các nguồn tài nguyên cho hoạt động sản xuất trong nước.

PV Gas: từ doanh nghiệp nội địa đến "trader năng lượng"

CTCP Tổng công ty Khí Việt Nam (GAS) hiện đóng vai trò trung tâm điều phối trong chuỗi cung ứng khí cho nền kinh tế, từ phân bón, nhiệt điện đến công nghiệp và tiêu dùng dân dụng.

Theo báo cáo tài chính năm 2025, doanh thu thuần của doanh nghiệp đạt khoảng 135.000 tỷ đồng. Trong đó, ba sản phẩm chính là LPG (~71.000 tỷ đồng), khí khô (~38.000 tỷ đồng) và LNG (~15.000 tỷ đồng) đã chiếm khoảng 92% tổng doanh thu.

Đáng chú ý, chi phí mua khí đầu vào từ các mỏ đạt khoảng 34.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 74% tổng chi phí theo yếu tố. Nhưng chi phí này chủ yếu liên quan đến khí khô – sản phẩm cốt lõi được khai thác và xử lý trong nước.

Trong khi đó, LPG và LNG – hai sản phẩm chiếm tỷ trọng doanh thu lớn – lại bao gồm phần đáng kể đến từ hoạt động nhập khẩu và giao dịch quốc tế. Điều này lý giải vì sao giá vốn LPG (~67.000 tỷ đồng) và LNG (~15.000 tỷ đồng) cao hơn đáng kể so với chi phí mua khí nội địa.

Theo Cục Hải quan, tính đến hết tháng 3, Việt Nam nhập khẩu hơn 880.000 tấn LPG, trị giá hơn 518 triệu USD. So với cùng kỳ năm ngoái, lượng nhập tăng khoảng 46%, trong khi trị giá tăng khoảng 28%.

Thực tế, tổng lượng khí nội địa mà PV Gas cam kết mua từ các mỏ trong nước vào khoảng 2 tỷ m³/ năm. Song song đó, doanh nghiệp đã ký hợp đồng nhập khẩu LNG với Shell với khối lượng 20,7 triệu MMBTU trong giai đoạn 2027–2031, tương đương khoảng 0,12 tỷ m³ mỗi năm (quy đổi theo hệ số 1 MMBTU ≈ 28 m³ khí tự nhiên) cho thấy mặc dù sở hữu nguồn khí dồi dào, nhưng do nhu cầu trong nước lớn, PV Gas vẫn cần có các phương án bổ sung nguồn cung trong tương lại.

Bên cạnh đó, bảng kê phải trả người bán ngắn hạn cho thấy PV Gas đang phát sinh các khoản nhập khẩu từ nhiều đối tác quốc tế như Wanhua Chemical, Gunvor International, PetroChina International và Petrolimex Singapore… với tổng giá trị phải trả khoảng 6.472 tỷ đồng.

Đáng chú ý, doanh thu ghi nhận tại Singapore đạt gần 18.600 tỷ đồng, trong khi lợi nhuận gộp chỉ hơn 5,6 tỷ đồng, phản ánh biên lợi nhuận cực thấp.

Việc thiết lập pháp nhân tại Singapore – trung tâm giao dịch năng lượng của khu vực – cho thấy PV Gas đang vận hành như một "trung tâm điều phối thương mại", cho phép linh hoạt cân đối dòng hàng theo tín hiệu thị trường: tăng nhập khẩu khi nguồn cung trong nước suy giảm, đồng thời thực hiện giao dịch hoặc xuất khẩu khi có dư địa.

Trường hợp của ngành khí cho thấy rõ nghịch lý: Việt Nam vẫn sở hữu nguồn khí nội địa đáng kể, song lại ngày càng phụ thuộc vào LPG, LNG nhập khẩu. Trong khi đó, một sản phẩm của khí mỏ là Phân đạm (ure), lại đang có xu hướng xuất khẩu mạnh mẽ.

Không chỉ ngành khí

Tương tự như dầu thô, nguồn tài nguyên than đá luôn có sự xuất hiện của hai dòng chảy: Xuất khẩu những dòng có giá trị cao và nhập khẩu những loại phù hợp hơn với nhu cầu sản xuất trong nước.

Theo Tập đoàn Công nghiệp Than- Khoáng Sản Việt Nam (TKV), mục tiêu năm 2025 tổng nhu cầu tiêu thụ khoảng 50 triệu tấn, trong đó sản xuất trong nước đạt 36,85 triệu tấn, còn lại 13,2 triệu tấn phải nhập khẩu. Đồng thời, Việt Nam vẫn xuất khẩu khoảng 2 triệu tấn than – chủ yếu là than chất lượng cao, dôi dư và không phù hợp với nhu cầu trong nước.

Diễn biến gần đây cho thấy xu hướng này rõ nét hơn. Quý I/2026, lượng than xuất khẩu đạt hơn 323.000 tấn, tăng hơn 117% so với cùng kỳ, trong bối cảnh nhiều quốc gia quay lại sử dụng than thay thế LNG do gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Trong đó, Indonesia dẫn đầu danh sách các quốc gia nhập khẩu với khối lượng 110.471 tấn.

Ở chiều ngược lại, hồi đầu tháng 4 năm nay, lãnh đạo TKV đã có buổi làm việc với một số đối tác đối tác cung cấp than lớn như PT Berau Coal, PT Bukit Asam (PTBA) và PT Kaltim Prima Coal (KPC) hướng tới kế hoạch nhập khẩu khoảng 11,85 triệu tấn than cho năm 2026. Đáng nói là các đối tác này lại đến từ … Indonesia, cho thấy nhu cầu nhập và xuất cùng một loại tài nguyên là câu chuyện chung của nhiều quốc gia.

Đối với nhóm ngành phân bón, cụ thể là phân lân. Mặc dù Việt Nam đang sở hữu mỏ Apatit tại Lào Cai với trữ lượng lên đến 2,5 tỷ tấn, cao nhất khu vực Đông Nam Á. Nhưng chất lượng lại đang suy giảm nhanh chóng, và dự kiến sau năm 2040 sẽ hết các loại quặng loại 1,2 và 3 trong phạm vi khai thác được cấp phép.

Để đủ nguồn cung cho các đơn vị thành viên, ngày 10/04, Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) đã có buổi làm việc với Tập đoàn Kayan Group (Ai Cập) nhằm trao đổi cơ hội hợp tác, kết nối nguồn cung quặng apatit phục vụ sản xuất phân bón. Vinachem dự kiến nhu cầu nhập khẩu quặng apatit năm 2026 khoảng 1,2 triệu tấn và có thể tiếp tục tăng trong các năm tiếp theo.

Thông tin từ các đơn vị sản xuất phân lân cho biết, với chất lượng nguồn quặng hiện tại trong nước, chi phí tuyển quặng để đạt tiêu chuẩn chất lượng là khá lớn. Vì vậy, phương pháp pha trộn quặng chất lượng cao nhập khẩu với quặng chất lượng thấp hơn để cho ra nguyên liệu đạt chuẩn được xem là phương án tối ưu về mặt kinh tế.

Như vậy nhìn từ các ngành khí, phân bón đến than, có thể thấy vấn đề của Việt Nam không nằm ở việc thiếu tài nguyên, mà ở sự không tương thích giữa cơ cấu tài nguyên và nhu cầu tiêu thụ. Trong khi đó, một số nhóm ngành có sự tăng trưởng nhanh, dẫn đến nhu cầu nhập khẩu để đảm bảo nhu cầu sản xuất.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng biến động, lợi thế không còn nằm ở việc “có tài nguyên”, mà ở khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và tối ưu chi phí đầu vào. Đây cũng là thách thức lớn đối với các doanh nghiệp và nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới.