Lập lại trật tự giao dịch tài sản số ở Việt Nam: Cơ hội và thách thức

Trong bối cảnh Luật Công nghiệp công nghệ số có hiệu lực từ 1/1/2026 chính thức công nhận tài sản số là tài sản hợp pháp, việc thí điểm này đánh dấu bước chuyển quan trọng từ "vùng xám" sang khung pháp lý có kiểm soát.

Thực trạng: "Thế giới ngầm" vẫn thống trị

Dù "thế giới chính quy" với các tên tuổi như VIXEX hay TCEX đang rục rịch chuẩn bị, "thế giới ngầm" (Grey Market) của tài sản số tại Việt Nam vẫn là một thực thể khổng lồ, vận hành trơn tru từ nhiều năm nay. Theo báo cáo Chainalysis Global Crypto Adoption Index 2025, Việt Nam xếp hạng 4 toàn cầu về mức độ chấp nhận tiền mã hóa, với giá trị giao dịch on-chain vượt 220 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 7/2024 đến tháng 6/2025, tăng trưởng 55% so với năm trước. Khoảng 18-21% dân số (hơn 18-21 triệu người) sở hữu hoặc từng giao dịch crypto – một trong những tỷ lệ cao nhất thế giới.

Chợ đen được chia thành các phân khúc rõ rệt. Stablecoin như USDT, USDC chiếm tỷ lệ áp đảo (70-80% khối lượng), đóng vai trò "Shadow Dollar" làm phương tiện thanh toán và trú ẩn vốn. Memecoins, altcoin "rác" theo trend thu hút nhà đầu tư kỳ vọng nhân vốn gấp 10-100 lần chỉ sau một đêm. Dù cơn sốt Axie Infinity đã qua, NFT và vật phẩm GameFi vẫn được giao dịch ngầm để quy đổi tiền mặt. Pi Network là hiện tượng đặc thù: cộng đồng tự quy ước giá trị và dùng để trao đổi hàng hóa thực tế như điện thoại, xe máy hay dịch vụ ăn uống. Privacy coins như Monero, Zcash thì phục vụ giao dịch "nhạy cảm" hoặc chuyển tiền xuyên biên giới không để lại dấu vết.

Tiền trong thế giới ngầm không đứng yên. "Nông dân kỹ thuật số" kiếm lợi qua staking & lending DeFi (lãi 10-20%/năm thay vì 5-7% gửi ngân hàng), giao dịch P2P/OTC (ăn chênh lệch tỷ giá, đặc biệt khi USD/VND căng thẳng), và săn airdrop/retroactive bằng hàng nghìn tài khoản ảo, mang về hàng tỷ đồng.

Hậu quả lan sang nền kinh tế thực rõ nét. Nhiều giao dịch bất động sản hạng sang hoặc xe hơi đắt tiền được "quẹt" USDT qua trung gian OTC, giúp né thuế thu nhập cá nhân và trước bạ. Nhu cầu mua USDT tạo thị trường "đô-la đen" song song, gây áp lực lên tỷ giá và chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước. Tín dụng đen kỹ thuật số (vay VND thế chấp BTC/ETH) khiến người vay mất trắng khi giá sụt giảm, không được pháp luật bảo vệ. Đặc biệt, hàng trăm tỷ USD "chảy máu" ra nước ngoài qua sàn quốc tế mỗi năm, thay vì đầu tư vào sản xuất kinh doanh trong nước.

Nguyên nhân: Khoảng trống pháp lý và sức hút của "chợ đen"

Thực trạng này xuất phát từ khoảng trống pháp lý kéo dài. Trước Luật Công nghiệp công nghệ số và Nghị quyết 05/2025/NQ-CP, giao dịch crypto rơi vào tình trạng "không cấm nhưng không thừa nhận", khiến sàn nước ngoài như Binance, OKX, Bybit thống trị. Gần đây, Binance thậm chí tuyển dụng General Manager cấp cao cho Việt Nam (thông báo tháng 3/2026), chịu trách nhiệm sales, marketing, finance, customer service và quan hệ chính phủ – tín hiệu rõ ràng cho chiến lược địa phương hóa để thích ứng với khung pháp lý mới.

Tại Toạ đàm sáng 25/3, Đại tá Hoàng Ngọc Bách (Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm công nghệ cao - A05, Bộ Công an) cho biết, thiếu quy định khiến việc điều tra giao dịch trên sàn nước ngoài gặp nhiều khó khăn, tạo kẽ hở cho rửa tiền và tài trợ khủng bố. Ông Phan Đức Trung (Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam) nhấn mạnh rằng sàn chính thống sẽ giúp tăng minh bạch, kiểm soát danh tính người dùng và giám sát giao dịch bất thường, góp phần đưa Việt Nam ra khỏi danh sách xám FATF.

Giải pháp: Thí điểm sàn chính thống – "nắn dòng" và lập lại trật tự

Bộ Tài chính đang triển khai thí điểm theo nguyên tắc thận trọng, có kiểm soát. Năm sàn tiềm năng (VIXEX liên minh FPT-Gelex-VIX, TCEX của Techcombank-TCBS, CAEX của VPBank, LPEX của LPBank, và đơn vị của Sun Group) phải đáp ứng vốn điều lệ tối thiểu lớn (một số hướng tới 10.000 tỷ đồng), công nghệ an toàn cấp độ 4, lưu ký tập trung và tập trung vào tài sản thực (RWA) như bất động sản, vàng số, công cụ nợ.

Sàn chính thống sẽ liên kết trực tiếp với ngân hàng, áp dụng KYC bắt buộc, AML nghiêm ngặt và cơ chế khiếu nại rõ ràng.

Theo các chuyên gia tại diễn đàn gần đây, sàn nội địa sẽ giảm đáng kể hành vi vi phạm pháp luật nhờ khả năng truy vết, giám sát on-chain và phối hợp giữa Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Ủy ban Chứng khoán và Bộ Công an. Ông Tô Trần Hoà (UBCKNN) nhấn mạnh giai đoạn đầu giới hạn nhà đầu tư có kinh nghiệm quốc tế, kết hợp giáo dục để bảo vệ người tham gia. Bà Đoàn Mai Hạnh (TCEX) cho biết các sàn đang xây dựng đội ngũ chuyên sâu, công suất xử lý hàng trăm nghìn giao dịch/giây và hợp tác phân tích on-chain.

Cơ hội rất lớn: một phần dòng vốn "bóng ma" sẽ chuyển hóa thành vốn trung-dài hạn cho doanh nghiệp qua token hóa tài sản; Nhà nước thu được thuế (dù chỉ 0,1% cũng mang về hàng ngàn tỷ đồng); tăng minh bạch, giảm rủi ro rửa tiền và áp lực tỷ giá; đồng thời thu hút định chế tài chính quốc tế khi Việt Nam có khung pháp lý rõ ràng.

Thách thức cũng không nhỏ. Nếu "nội quy chợ" quá khắt khe hoặc phí cao, nhà đầu tư có thể vẫn chọn sàn nước ngoài (dù Bộ Tài chính đang soạn quy định hạn chế giao dịch với nền tảng ngoài). Binance và các sàn quốc tế đang điều chỉnh chiến lược địa phương hóa, nhưng cạnh tranh về thanh khoản, trải nghiệm người dùng và sản phẩm đa dạng vẫn gay gắt. Nhân lực kết hợp tài chính-blockchain khan hiếm, công nghệ phải đảm bảo an toàn tuyệt đối, và nguy cơ "có sàn nhưng không có giao dịch" nếu thiếu niềm tin vẫn hiện hữu.

Tóm lại, việc lập lại trật tự giao dịch tài sản số không chỉ là siết chặt quản lý mà còn là cơ hội lịch sử để Việt Nam biến "thế giới ngầm" thành nguồn lực phát triển chính quy. Thành công của sandbox 5 năm (2026-2030) sẽ quyết định liệu dòng vốn tỷ đô có thực sự chảy về nền kinh tế thực hay tiếp tục tìm đường "chui".

Đây là bài toán vừa đòi hỏi quyết tâm chính sách vừa cần sự đồng hành của doanh nghiệp và nhà đầu tư – một bước đi cần thiết để trí tuệ và vốn liếng Việt Nam thực sự "vươn mình" trong kỷ nguyên số.