Cầu Treo trước 'cú huých' quy hoạch 2045: Mở rộng không gian lớn, gỡ nút thắt cũ

5 định hướng, 9 phân khu – bước chuyển mới cho Cầu Treo

Việc Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà ký quyết định điều chỉnh quy hoạch chung Khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Cầu Treo đến năm 2045 không chỉ là một bước điều chỉnh mang tính kỹ thuật, mà còn thể hiện rõ nỗ lực tái định vị vai trò của khu kinh tế này trong bối cảnh phát triển mới.

Khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Cầu Treo có tổng diện tích hơn 56.600 ha, trải dài trên địa bàn các xã Sơn Kim 1, Sơn Kim 2 và Sơn Tây. Trong đó, vùng lõi được xác định gồm 9 phân khu chức năng với diện tích khoảng 23.411 ha, định hướng phát triển theo mô hình đa ngành, tích hợp nhiều chức năng kinh tế – xã hội.

Theo dự báo, quy mô dân số trong khu kinh tế đến năm 2030 đạt khoảng 32.700 người và đến năm 2045 khoảng 60.000 người.

Việc điều chỉnh quy hoạch nhằm phát huy tổng hợp các tiềm năng, xây dựng Khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Cầu Treo trở thành khu kinh tế năng động, hiệu quả, có bản sắc và từng bước đạt tầm cỡ quốc tế, phù hợp với bối cảnh phát triển mới. Đồng thời, đây cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để quản lý xây dựng, triển khai các quy hoạch chi tiết và thu hút các dự án đầu tư.

Đáng chú ý, quy hoạch mới xác định 5 định hướng phát triển lớn, bao gồm: thúc đẩy hợp tác kinh tế biên giới Việt Nam – Lào; phát triển nông, lâm nghiệp công nghệ cao gắn với cảnh quan sinh thái; phát triển du lịch cửa khẩu và du lịch sinh thái; phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và logistics; bảo đảm phát triển hài hòa các yếu tố văn hóa – xã hội.

Không gian phát triển của khu kinh tế được tổ chức dựa trên hệ thống sinh thái tự nhiên, gắn với sông Ngàn Phố và các vùng đồi núi đặc trưng. Quy hoạch chú trọng xây dựng hệ thống không gian xanh, mặt nước và các khu công cộng nhằm nâng cao chất lượng môi trường sống và tạo điểm nhấn cảnh quan.

Theo đó, khu kinh tế được phân thành 9 phân khu chức năng, gồm: khu đô thị cửa ngõ; khu công nghiệp – thương mại, dịch vụ – logistics; khu dân cư trung tâm xã Sơn Tây; khu đô thị trung tâm khu kinh tế; khu dân cư mật độ thấp gắn với sản xuất nông, lâm nghiệp; khu dân cư xã Sơn Kim 1; khu dân cư gắn với khu công nghiệp Đại Kim; khu dân cư, công nghiệp, thương mại, dịch vụ Đá Mồng (xã Sơn Kim 2); khu đô thị, dịch vụ, du lịch sinh thái Nước Sốt và vùng phụ cận; khu vực cửa khẩu quốc tế Cầu Treo.

Theo quy hoạch, khu kinh tế có cửa ngõ phía Đông nằm trên tuyến Quốc lộ 8 và cửa ngõ phía Tây giáp Lào. Trục Quốc lộ 8 sẽ được nâng cấp nhằm tăng cường kết nối; đồng thời đầu tư các tuyến đường phía Nam sông Ngàn Phố, hoàn thiện hệ thống giao thông nội khu và xây dựng cảng cạn Cầu Treo quy mô khoảng 10 ha để thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu.

Bên cạnh hạ tầng giao thông, các hệ thống kỹ thuật như cấp điện, cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải và chất thải rắn cũng sẽ được đầu tư đồng bộ theo tiêu chuẩn hiện đại, bảo đảm yêu cầu phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

Theo lãnh đạo Ban Quản lý Khu kinh tế Hà Tĩnh, điểm mới của lần điều chỉnh này là cách tiếp cận theo không gian: thay vì phát triển dàn trải, Cầu Treo được định hình dựa trên hệ sinh thái tự nhiên, với trục cảnh quan sông Ngàn Phố và các vùng đồi núi đặc trưng.

“Không gian xanh, mặt nước và các khu công cộng được xác định là yếu tố cấu thành chất lượng sống, thay vì chỉ đóng vai trò phụ trợ như trước đây”, vị lãnh đạo này cho biết.

Cũng theo đánh giá này, quy hoạch mới cho thấy sự chuyển dịch rõ ràng từ mô hình khu kinh tế thiên về giao thương hàng hóa sang mô hình đô thị – kinh tế có khả năng “giữ chân con người”. Dự báo dân số đạt khoảng 60.000 người vào năm 2045 được xem là nền tảng để hình thành một không gian phát triển tương đối hoàn chỉnh, thay vì chỉ là điểm trung chuyển như trước.

Tăng trưởng trở lại, nhưng chưa đạt kỳ vọng?

Năm 2025 ghi nhận những tín hiệu phục hồi rõ nét tại cửa khẩu quốc tế Cầu Treo khi kim ngạch xuất nhập khẩu và số thu ngân sách đều tăng. Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực là thực tế không dễ dàng khi hạ tầng kết nối suy yếu đang đẩy chi phí vận tải tăng lên, buộc doanh nghiệp dịch chuyển dòng hàng sang các cửa khẩu khác.

Theo Đội Hải quan Cửa khẩu Quốc tế Cầu Treo, năm 2025, số thu ngân sách nhà nước đạt hơn 212 tỷ đồng, tăng 4,9% so với năm 2024, song mới chỉ đạt 71,2% chỉ tiêu được giao.

Cùng với đó, hoạt động xuất nhập khẩu ghi nhận sự cải thiện đáng kể với hơn 13.300 tờ khai, tăng 34% so với cùng kỳ. Trong đó, tờ khai xuất khẩu tăng mạnh tới 52%, trong khi nhập khẩu tăng 8%.

Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 497,4 triệu USD, tăng gần 50% – mức tăng trưởng ấn tượng so với giai đoạn trầm lắng trước đó. Riêng xuất khẩu đạt 323 triệu USD, tăng 63%, cho thấy dấu hiệu phục hồi từ phía doanh nghiệp.

Tuy vậy, nếu đặt trong tương quan với tiềm năng và vai trò của một cửa khẩu quốc tế, mức tăng này vẫn chưa tạo ra bước bứt phá thực sự.

Hiện nay, hàng hóa lưu thông qua Cầu Treo vẫn chủ yếu là các nhóm quen thuộc như thép, vật liệu xây dựng, máy móc, bánh kẹo; chiều nhập khẩu là nông sản, quặng sắt, tinh bột sắn. Đây là những mặt hàng có giá trị gia tăng chưa cao, phụ thuộc nhiều vào biến động thị trường và chưa hình thành được chuỗi sản xuất – chế biến tại chỗ.

Một doanh nghiệp vận tải trong lĩnh vực khoáng sản (có tuyến vận chuyển từ Lào về Việt Nam qua Hà Tĩnh) cho biết, những con số tăng trưởng trong năm 2025 của Cầu Treo có thể xem là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ để đảm bảo tính bền vững.

Nếu hạ tầng không được cải thiện, Cầu Treo sẽ đối mặt với nguy cơ mất dần vai trò trong mạng lưới giao thương khu vực. Khi doanh nghiệp đã dịch chuyển tuyến vận tải, việc kéo họ quay trở lại sẽ không dễ dàng.

Doanh nghiệp này cũng cho rằng, về lâu dài, bài toán của Cầu Treo không chỉ là tăng kim ngạch, mà là duy trì sự ổn định và sức hút đối với doanh nghiệp.

Từ góc nhìn thực tế, dù hạ tầng phía Việt Nam đã được đầu tư, đặc biệt là tuyến Quốc lộ 8A, nhưng tuyến đường phía Lào dẫn về cửa khẩu hiện đã xuống cấp, bị hạ từ quốc lộ xuống tỉnh lộ, khiến phương tiện phải giảm tải trọng. Điều này kéo theo chi phí vận chuyển tăng, thời gian lưu thông kéo dài.

Trong bối cảnh đó, nhiều doanh nghiệp đã chuyển hướng sang cửa khẩu Cha Lo (Quảng Trị) – nơi có điều kiện vận tải thuận lợi hơn. Thực tế này cho thấy một nguyên lý rõ ràng là dòng hàng hóa luôn lựa chọn tuyến có chi phí thấp và hiệu quả cao nhất, thay vì phụ thuộc vào quy hoạch hay vị trí địa lý.

Trước bản quy hoạch mới của Cầu Treo, nhiều ý kiến cho rằng, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn giữa các cửa khẩu, lợi thế sẽ không thuộc về nơi có quy hoạch lớn nhất, mà thuộc về nơi vận hành hiệu quả nhất.

Với Cầu Treo, nếu không sớm tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, những con số tăng trưởng hiện tại có thể chỉ là “điểm sáng ngắn hạn”, thay vì nền tảng cho một chu kỳ phát triển bền vững trong dài hạn.