[Café Cuối tuần] Câu chuyện về các sắc thuế

Chiều cuối tuần oi ả, dừng xe trước cửa hàng điện máy, nhìn những chiếc điều hòa nhiệt độ lấp lánh ánh kim loại dưới nắng hè nhưng giá niêm yết còn khá cao so với thu nhập và lượng điện tiêu thụ (lại vừa tăng giá gần 5%) khiến nhiều người chùn bước.

Vậy là người vô tâm nhất cũng phải dõi theo tin tức về dự thảo Luật Thuế Tiêu thụ Đặc biệt (TTĐB) đang tranh luận ở nghị trường được mạng xã hội lan truyền, với đề xuất áp thuế 10% cho điều hòa từ 18.000 đến 90.000 BTU. Nước giải khát có đường, thức uống quen thuộc trong những ngày nóng bức, cũng sắp chịu một mức thuế mới.

Trong khi đó, thuốc lá, mặt hàng mà tác hại đã quá rõ ràng, dù bị đánh thuế cao ngất, nhưng tính theo giá xuất xưởng nên chẳng "xi nhê" gì đến giá bán lẻ. Còn thuế thu nhập cá nhân (TNCN), với ngưỡng miễn thuế 11 triệu đồng/tháng, vẫn âm thầm lấy đi phần lương của những người lao động bình thường – những người mà nay với ngưỡng chịu thuế họ đã đủ điều kiện mua nhà ở xã hội.

Các sắc thuế, hóa ra, không chỉ là những con số khô khan, mà là câu chuyện về cuộc sống, công bằng, và những lựa chọn chính sách. Trước tiên, hãy nghĩ về thuốc lá, mặt hàng mà gần như không ai tranh cãi về tác động tiêu cực.

Với 15 triệu người hút thuốc và 40.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam, theo Tổ chức Y tế Thế giới, mức thuế TTĐB 75% hiện tại có vẻ là hoàn toàn hợp lý. Nếu tăng lên 80-85%, như nhiều quốc gia đã làm, nhưng tính theo giá bán lẻ, cộng vào sẽ làm giá thuốc lá sẽ đắt hơn, hạn chế người trẻ tiếp cận, đồng thời mang về ngân sách khoảng 10.000 tỷ đồng mỗi năm, theo ước tính của Bộ Y tế.

Ở đây, thuế TTĐB rõ ràng là công cụ hiệu quả: bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời tăng nguồn thu. Nhưng khi nhìn sang điều hòa nhiệt độ và nước giải khát có đường, mọi thứ dường như không đơn giản như vậy.

Điều hòa nhiệt độ, với nhiều gia đình, đã trở thành thiết yếu chứ không còn là xa xỉ phẩm. Những ngày hè khắc nghiệt ở miền Bắc hay miền Nam, khi nhiệt độ vượt 38°C, điều hòa là cứu cánh cho trẻ nhỏ, người già, và cả những hộ lao động bình thường. Vậy mà, dự thảo đề xuất thuế 10% cho điều hòa từ 18.000 đến 90.000 BTU, khiến giá một chiếc máy 24.000 BTU có thể tăng thêm cả triệu đồng. Lập luận của Bộ Tài chính cho rằng điều hòa tiêu thụ nhiều điện, góp phần vào biến đổi khí hậu, nên cần điều tiết.

Nhưng sự mâu thuẫn hiện ra khi điều hòa công suất lớn hơn 90.000 BTU – vốn ngốn điện nhiều hơn – lại được miễn thuế. Nếu mục tiêu là bảo vệ môi trường, sao không khuyến khích sử dụng máy tiết kiệm năng lượng bằng ưu đãi thuế, thay vì áp thuế đồng loạt, gây khó cho cả người tiêu dùng lẫn doanh nghiệp?

Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam dự báo, thuế này có thể làm doanh thu ngành điều hòa giảm 10-15%, kéo theo những hệ lụy về việc làm và sản xuất. Tiếp đến là nước giải khát có đường, mặt hàng bị nhắm tới với lý do giảm béo phì và tiểu đường.

Tỷ lệ béo phì ở trẻ em Việt Nam đã tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020, theo Bộ Y tế, nhưng liệu có công bằng khi đổ lỗi hoàn toàn cho nước ngọt? Béo phì đến từ nhiều yếu tố: chế độ ăn, lối sống, và di truyền. Thuế TTĐB 10% có thể khiến một chai nước ngọt 500ml tăng từ 10.000 đồng lên 12.000 đồng, nhưng liệu điều đó có thực sự thay đổi thói quen tiêu dùng, hay chỉ làm tăng gánh nặng cho người thu nhập thấp?

Ngành đồ uống, đóng góp 25.000 tỷ đồng vào GDP mỗi năm, cũng lo ngại doanh thu giảm 5-10%. Thay vì chỉ tăng thuế, việc đầu tư vào giáo dục dinh dưỡng có lẽ sẽ giúp người dân đưa ra lựa chọn thông minh hơn, mang lại hiệu quả lâu dài.

Nhưng điều đáng trăn trở nhất có lẽ là thuế TNCN, thứ đang âm thầm lấy đi thu nhập của những người vốn chẳng “cao” gì. Với ngưỡng miễn thuế 11 triệu đồng/tháng, một công nhân lương 12 triệu đồng đã phải nộp thuế, dù số tiền ấy chỉ đủ chi tiêu cơ bản ở thành phố.

Lạm phát tích lũy từ 2020 đến nay đã đạt 12-15%, và thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam chỉ khoảng 4.500 USD/năm, thấp hơn nhiều so với Thái Lan hay Malaysia.

Đáng chú ý, nhiều người chịu thuế TNCN giờ đây thuộc nhóm đủ điều kiện mua nhà ở xã hội – những đối tượng lẽ ra cần được hỗ trợ, chứ không phải chịu thêm thuế để giảm thu nhập khả dụng.

Theo Tổng cục Thống kê, tiêu dùng nội địa chiếm 65% GDP, nhưng chỉ tăng 4-5% trong hai năm qua, trong khi xuất khẩu – động lực tăng trưởng – chỉ đạt 5,5% năm 2024, thấp hơn mục tiêu 8%.

Để kích cầu tiêu dùng, bù đắp cho xuất khẩu khó khăn, nâng ngưỡng miễn thuế TNCN lên 15-18 triệu đồng/tháng là giải pháp đáng cân nhắc. Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách ước tính, động thái này có thể kích thích tiêu dùng tăng thêm 50.000-70.000 tỷ đồng, bù đắp khoản hụt thu ngân sách qua các loại thuế khác như VAT.

Tuy nhiên chưa có tin tức về việc ngưỡng chịu thuế sẽ được sửa trong kỳ họp này khiến nhiều người ngậm ngùi...

Câu chuyện về các sắc thuế, cuối cùng, là câu chuyện về sự cân bằng. Thuế TTĐB với thuốc lá là cần thiết, vì tác hại của nó quá rõ ràng. Nhưng với điều hòa và nước giải khát có đường, chính sách cần linh hoạt hơn, dựa trên bằng chứng khoa học và thực tiễn, thay vì áp thuế cứng nhắc, gây khó cho người dân và doanh nghiệp.

Với thuế TNCN, đã đến lúc nhận ra rằng những người chịu thuế không còn là nhóm "thu nhập cao", mà là những lao động bình thường, đang chật vật với giấc mơ an cư.

Bộ Tài chính, trong vai trò kiến tạo chính sách, cần sử dụng công cụ thuế linh hoạt hơn: khuyến khích hành vi bền vững, bảo vệ sức khỏe, nhưng đồng thời giảm gánh nặng cho người dân, kích thích tiêu dùng nội địa trong bối cảnh kinh tế đầy thách thức. Chỉ khi đó, các sắc thuế mới trở thành công cụ của sự công bằng và phát triển, chứ không chỉ là những con số làm nặng thêm cuộc sống thường nhật.