[Cafe Cuối tuần] Kim cương – Niềm tin dễ vỡ?

Ngày 2/7, Công an tỉnh Thanh Hóa thông tin khởi tố ông Đặng Ngọc Thảo, nguyên Giám đốc Công ty giám định P-Lab (đơn vị thuộc PNJ), để điều tra về hành vi buôn lậu. Theo thông tin ban đầu từ cơ quan điều tra, đường dây bị phát hiện đã vận chuyển hơn 28.000 viên kim cương qua 141 chuyến, doanh thu ước khoảng 280 tỷ đồng. Vụ án đang trong quá trình điều tra, mọi kết luận cuối cùng thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng.

Điều gây chú ý không chỉ là quy mô vụ án, mà là vị trí của người bị điều tra. Nếu thông tin điều tra được chứng minh, đây là lần hiếm hoi người đứng đầu một đơn vị kiểm định kim cương trở thành mắt xích trong chính chuỗi giá trị mà lẽ ra họ có nhiệm vụ bảo vệ.

Chỉ vài giờ sau khi thông tin được công bố, P-Lab phát đi thông cáo báo chí khẳng định vụ việc là trách nhiệm pháp lý của cá nhân nguyên Giám đốc; công ty tôn trọng quá trình điều tra, sẵn sàng phối hợp với cơ quan chức năng và cho biết hoạt động kiểm định vẫn diễn ra bình thường với bộ máy điều hành đã được phân công thay thế. P-Lab cũng nhấn mạnh đây là công ty con của PNJ nhưng hoạt động độc lập trong lĩnh vực kiểm định.

Đến ngày 3/7, PNJ tiếp tục phát thông cáo, khẳng định hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp không bị ảnh hưởng, đồng thời nhấn mạnh P-Lab chỉ thực hiện chức năng kiểm định, không tham gia kinh doanh kim cương.

Tuy nhiên, trên thị trường tài chính, phản ứng lại rất khác. Cổ phiếu PNJ bị bán mạnh và có thời điểm giảm kịch biên độ trong phiên 3/7. Trên thị trường tiêu dùng, nhiều cửa hàng kinh doanh kim cương cũng ghi nhận lượng khách mang kim cương đến hỏi bán hoặc đề nghị thẩm định tăng đột biến. Người mua không chỉ quan tâm viên đá có bao nhiêu carat hay độ tinh khiết ra sao, mà bắt đầu đặt câu hỏi: liệu giấy chứng nhận mình đang cầm có còn đủ để tạo niềm tin?

Thực ra, vụ việc lần này chỉ là đỉnh điểm của một chuỗi biến động liên tiếp của thị trường kim cương trong vài tháng qua. Từ các cuộc khủng hoảng thanh khoản tại một số doanh nghiệp kinh doanh kim cương đến các vụ phát hiện trang sức giả mạo thương hiệu quốc tế, niềm tin của người tiêu dùng đã bị bào mòn từng chút một.

Điều đáng suy nghĩ là nếu nhìn từ góc độ chính sách, có thể thấy khoảng trống pháp lý vẫn còn khá lớn.

Thông tư 31/2026 của Bộ Công Thương vừa có hiệu lực từ ngày 1/7 đặt nền móng cho hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với nhiều nhóm hàng hóa có rủi ro cao. Nhưng kim cương và đá quý lại không nằm trong danh mục bắt buộc. Trong khi đó, dự thảo thông tư của Bộ Khoa học và Công nghệ đang lấy ý kiến cũng tập trung vào vàng trang sức, vàng nguyên liệu và vàng miếng, chứ chưa điều chỉnh hoạt động kiểm định kim cương.

Điều đó dẫn đến một thực tế khá nghịch lý: một viên kim cương có giá hàng trăm triệu đồng vẫn chưa có hệ thống truy xuất nguồn gốc và kiểm định bắt buộc chặt chẽ như nhiều loại hàng hóa khác có giá trị thấp hơn.

Khoảng trống ấy thể hiện ở nhiều tầng.

Hiện chưa có quy định bắt buộc mọi viên kim cương bán ra phải được kiểm định bởi phòng thử nghiệm độc lập được Nhà nước công nhận; chưa có tiêu chuẩn quốc gia riêng cho hoạt động kiểm định kim cương; chưa có cơ chế giám sát chéo thường xuyên đối với các phòng kiểm định; cũng chưa có quy định thống nhất về việc ghi rõ kim cương tự nhiên hay kim cương nuôi cấy trên hóa đơn và chứng thư.

Trong khi đó, nhiều quốc gia trong khu vực đã đi trước khá xa. Thái Lan xây dựng Viện Đá quý quốc gia GIT với hệ thống đào tạo và kiểm định được quốc tế công nhận. Trung Quốc có mạng lưới phòng kiểm định quốc gia NGTC và đã cấp chứng thư riêng cho kim cương nuôi cấy từ nhiều năm nay. Singapore quản lý giao dịch đá quý gắn với các quy định phòng chống rửa tiền và minh bạch nguồn gốc.

Có lẽ, điều thị trường cần sau vụ việc này không chỉ là xử lý nghiêm nếu có vi phạm, mà còn là một cuộc rà soát toàn diện về thể chế.

Người mua kim cương không chỉ mua một viên đá. Họ mua lời cam kết rằng viên đá ấy đúng với những gì giấy chứng nhận thể hiện. Khi niềm tin đối với hệ thống kiểm định bị đặt dấu hỏi, giá trị bị ảnh hưởng không chỉ nằm ở một doanh nghiệp hay một thương hiệu, mà lan sang toàn bộ thị trường.

Niềm tin luôn là tài sản quý nhất của ngành kim hoàn.

Xây dựng nó mất hàng chục năm. Đánh mất nó có khi chỉ cần một thông báo khởi tố.

Và để khôi phục lại, có lẽ sẽ không chỉ cần những thông cáo báo chí hay những phiên hồi phục của cổ phiếu, mà cần một hệ thống pháp luật đủ chặt chẽ để mỗi viên kim cương lưu thông trên thị trường đều có thể chứng minh được “lai lịch” của chính mình.

Khi đó, điều người mua trả tiền sẽ không chỉ là vẻ đẹp của viên đá, mà còn là sự yên tâm về tính minh bạch phía sau nó. Đó mới là giá trị bền vững nhất của một thị trường kim cương trưởng thành.