[Café Cuối tuần] Chi phí vô hình của môi trường đầu tư

Việc một doanh nhân bị tạm hoãn xuất cảnh vì khoản nợ thuế chỉ khoảng 15.000 đồng đã tạo ra một làn sóng tranh luận xã hội rất mạnh trong những ngày vừa qua.

Nếu chỉ nhìn vào sự việc, nhiều người có thể xem đây là một trường hợp cá biệt trong quá trình thực thi pháp luật về thuế. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là phản ứng của công chúng dường như lớn hơn rất nhiều so với hậu quả của vụ việc.

Điều đó cho thấy xã hội không thực sự tranh luận về 15.000 đồng. Điều xã hội quan tâm sâu xa hơn là cách thức quyền lực công được sử dụng trong một nền quản trị hiện đại. Một biện pháp quản lý có hợp lý hay không? Có tương xứng với mức độ vi phạm hay không? Và quan trọng hơn, nó gửi đi tín hiệu gì về môi trường đầu tư và kinh doanh?

Đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư, mỗi quyết định hành chính không chỉ là một hành vi quản lý. Đó còn là một tín hiệu thể chế. Từ những tín hiệu ấy, họ hình thành nhận thức về mức độ ổn định, khả năng dự báo và sự thân thiện của môi trường kinh doanh.

Trong nhiều năm qua, khi nói đến sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, chúng ta thường nghĩ đến những yếu tố hữu hình như hạ tầng giao thông, thuế suất, chi phí lao động hay khả năng tiếp cận tín dụng. Nhưng cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, ngày càng rõ rằng những yếu tố quyết định nhất đối với niềm tin của nhà đầu tư nhiều khi không phải là các chi phí hữu hình, mà là những "chi phí vô hình" được tạo ra bởi chất lượng thể chế và cách thức vận hành của bộ máy công quyền.

Ngày nay, các quốc gia không chỉ cạnh tranh bằng cao tốc, cảng biển hay khu công nghiệp. Họ còn cạnh tranh bằng chất lượng quản trị.

Nhà đầu tư không sợ nghĩa vụ, họ sợ sự bất định

Trong kinh doanh, mọi doanh nghiệp đều hiểu rằng muốn hoạt động thì phải có nghĩa vụ. Phải nộp thuế. Phải tuân thủ quy định. Phải thực hiện trách nhiệm đối với người lao động và xã hội. Không nhà đầu tư nghiêm túc nào phản đối những yêu cầu đó.

Điều mà các nhà đầu tư lo ngại không phải là nghĩa vụ. Điều họ lo ngại là sự bất định. Một mức thuế cao nhưng ổn định thường dễ chấp nhận hơn một mức thuế thấp nhưng thay đổi liên tục. Một quy định nghiêm ngặt nhưng minh bạch thường dễ thích ứng hơn một quy định thiếu nhất quán. Một thủ tục phức tạp nhưng có thể dự báo thường ít rủi ro hơn một thủ tục đơn giản nhưng phụ thuộc vào sự tùy nghi trong thực thi.

Đó là lý do vì sao các nghiên cứu quốc tế về môi trường đầu tư ngày càng nhấn mạnh đến những yếu tố như tính minh bạch, tính dự báo, tính nhất quán và chất lượng thực thi pháp luật.

Những yếu tố ấy không xuất hiện trong báo cáo tài chính. Nhưng chúng xuất hiện rất rõ trong quyết định đầu tư. Vốn đầu tư luôn tìm đến nơi có thể dự báo được tương lai. Và chính khả năng dự báo ấy là sản phẩm của chất lượng thể chế.

Trong nền kinh tế hiện đại, không phải mọi chi phí đều được ghi nhận bằng tiền. Có những chi phí không xuất hiện trên hóa đơn nhưng lại làm giảm đáng kể năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đó là chi phí thời gian. Là chi phí cơ hội. Là chi phí tâm lý. Là chi phí phát sinh từ sự bất định. Một thủ tục kéo dài thêm vài ngày có thể không đáng kể đối với cơ quan quản lý. Nhưng đối với doanh nghiệp, vài ngày ấy có thể đồng nghĩa với việc bỏ lỡ một hợp đồng, một đơn hàng hay một cơ hội đầu tư. Một quyết định hành chính thiếu tính dự báo có thể khiến doanh nghiệp phải tăng thêm chi phí dự phòng.

Một môi trường thực thi thiếu nhất quán có thể khiến nhà đầu tư phải dành thêm nguồn lực cho việc quản trị rủi ro thay vì tập trung cho đổi mới sáng tạo. Những chi phí ấy rất khó đo lường. Nhưng tác động của chúng lại hoàn toàn có thật.

Thực tế cho thấy, khi các tập đoàn quốc tế lựa chọn địa điểm đầu tư, họ không chỉ đánh giá chi phí sản xuất. Họ còn đánh giá mức độ ổn định của chính sách, khả năng dự báo của hệ thống quản lý và chất lượng tương tác giữa doanh nghiệp với cơ quan công quyền. Đó chính là lý do vì sao những quốc gia có chất lượng thể chế tốt thường có khả năng thu hút đầu tư bền vững hơn.

Quyền lực công cũng phải được tối ưu hóa

Trong kinh tế học, doanh nghiệp luôn được yêu cầu tối ưu hóa nguồn lực. Chi phí thấp hơn. Hiệu quả cao hơn. Giá trị gia tăng lớn hơn.

Nhưng trong quản trị hiện đại, yêu cầu tối ưu hóa không chỉ dành cho doanh nghiệp. Nhà nước cũng phải tối ưu hóa. Tuy nhiên, điều Nhà nước cần tối ưu hóa không phải là lợi nhuận mà là chi phí xã hội. Một quyết định quản lý tốt không chỉ là quyết định đúng pháp luật. Đó còn phải là quyết định đạt được mục tiêu quản lý với chi phí xã hội thấp nhất. Nếu cùng bảo đảm được kỷ cương pháp luật, phương án nào gây ít phiền hà hơn cho người dân và doanh nghiệp thì phương án đó tốt hơn. Nếu cùng đạt được mục tiêu quản lý, biện pháp nào ít hạn chế quyền tự do hơn thì biện pháp đó phù hợp hơn với tinh thần của nhà nước pháp quyền hiện đại.

Đây chính là tư duy đang ngày càng phổ biến trong quản trị công trên thế giới.

Sức mạnh của nhà nước không nằm ở khả năng sử dụng nhiều quyền lực nhất. Sức mạnh của nhà nước nằm ở khả năng đạt được mục tiêu bằng lượng quyền lực cần thiết ít nhất. Đó là sự khác biệt giữa quản lý và quản trị.

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã và đang thực hiện một cuộc cải cách rất quan trọng trong tư duy điều hành. Đó là chuyển từ nhà nước quản lý sang nhà nước quản trị phát triển.

Tinh thần ấy thể hiện rõ trong các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về cải cách thủ tục hành chính, xây dựng Chính phủ số, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. Đây không đơn thuần là cải cách kỹ thuật. Đây là sự thay đổi về triết lý quản trị.

Trong mô hình quản lý truyền thống, trọng tâm là kiểm soát. Trong mô hình quản trị hiện đại, trọng tâm là tạo điều kiện để xã hội vận hành hiệu quả. Trong mô hình cũ, phản ứng quản lý thường mang tính đồng loạt và cơ học. Trong mô hình mới, phản ứng quản lý dựa trên dữ liệu, quản trị rủi ro và mức độ tác động thực tế.

Mục tiêu không phải là kiểm soát nhiều nhất. Mà là tạo thuận lợi nhiều nhất trong khi vẫn bảo đảm kỷ cương. Không phải phản ứng mạnh nhất. Mà là phản ứng hợp lý nhất. Đó cũng là con đường mà nhiều nền kinh tế thành công đã lựa chọn để nâng cao sức cạnh tranh quốc gia.

Năng lực cạnh tranh được xây dựng từ những điều rất nhỏ

Khi nói đến năng lực cạnh tranh quốc gia, chúng ta thường nghĩ đến những dự án quy mô lớn. Một tuyến đường cao tốc mới. Một sân bay hiện đại. Một cảng biển nước sâu. Một trung tâm tài chính quốc tế. Tất cả đều rất quan trọng.

Nhưng năng lực cạnh tranh quốc gia không chỉ được xây dựng bằng những công trình lớn. Nó còn được xây dựng bằng hàng triệu tương tác nhỏ giữa bộ máy công quyền với người dân và doanh nghiệp mỗi ngày. Một thủ tục được giải quyết nhanh hơn. Một quy định được thiết kế hợp lý hơn. Một phản ứng quản lý có tính dự báo hơn. Một quyết định hành chính được cân nhắc kỹ lưỡng hơn.

Những điều tưởng như rất nhỏ ấy lại chính là những viên gạch cấu thành niềm tin. Mà niềm tin chính là nền móng của đầu tư. Các nhà đầu tư có thể mang vốn đến một quốc gia vì cơ hội. Nhưng họ chỉ ở lại lâu dài khi có niềm tin. Và niềm tin ấy không được tạo ra bởi những khẩu hiệu. Nó được tạo ra bởi trải nghiệm thực tế với chất lượng quản trị.

Hạ tầng thể chế - lợi thế cạnh tranh mới của Việt Nam

Trong nhiều thập niên qua, Việt Nam đã đạt được những thành tựu rất lớn trong phát triển hạ tầng vật chất. Nhưng trong giai đoạn phát triển mới, dư địa cạnh tranh ngày càng chuyển dịch sang một lĩnh vực khác: hạ tầng thể chế.

Đó là chất lượng pháp luật. Là chất lượng thực thi. Là tính minh bạch. Là khả năng dự báo. Là mức độ thân thiện của môi trường kinh doanh. Là năng lực sử dụng quyền lực công một cách hợp lý và hiệu quả. Những yếu tố ấy không dễ nhìn thấy như một cây cầu hay một tuyến đường. Nhưng giá trị của chúng đối với tăng trưởng kinh tế có thể còn lớn hơn.

Một nền kinh tế muốn đạt tốc độ tăng trưởng cao và bền vững không chỉ cần thêm vốn đầu tư. Nền kinh tế ấy còn cần một môi trường thể chế đủ tốt để mỗi đồng vốn phát huy hiệu quả cao nhất. Suy cho cùng, cạnh tranh giữa các quốc gia trong thế kỷ XXI không còn chỉ là cạnh tranh về tài nguyên, lao động hay vốn. Đó ngày càng là cạnh tranh về chất lượng quản trị.

Và trong cuộc cạnh tranh ấy, những chi phí vô hình của môi trường đầu tư có thể chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt giữa thành công và tụt lại phía sau. Bởi lợi thế cạnh tranh lớn nhất của một quốc gia, xét đến cùng, không nằm ở những gì quốc gia đó sở hữu, mà nằm ở cách quốc gia đó được quản trị.