[Café Cuối tuần] Mua kỳ nghỉ, mất tuổi già

Mô hình này không mới ở Việt Nam. Nó đã tồn tại nhiều năm, đã bị cảnh báo, đã có không ít người gửi đơn. Câu hỏi đáng đặt ra lúc này không phải vì sao có người mất tiền mà vì sao một sản phẩm nghỉ dưỡng tưởng nhẹ nhàng lại đẩy nhiều người già vào cảnh kiện tụng và chờ thi hành án trong vô vọng.

Một sản phẩm nghỉ dưỡng bán đúng bản chất thì không sai. Người mua trả trước một khoản tiền để có quyền sử dụng kỳ nghỉ trong một số năm nhất định. Đó là một giao dịch dân sự hợp pháp. Vấn đề nằm ở chỗ sản phẩm này lại đặc biệt hấp dẫn người lớn tuổi hơn người trẻ. Người trẻ không thích bị ràng buộc dài hạn. Họ đặt phòng qua ứng dụng, so giá, đổi điểm đến theo thu nhập và sở thích từng thời điểm. Một quyền nghỉ kéo dài 10 hay 15 năm không phải thứ họ cần.

Người lớn tuổi thì khác. Họ có khoản tiết kiệm. Họ ít quen với những kịch bản bán hàng nhiều lớp. Họ dễ tin vào một không gian tiếp đón sang trọng, một lời mời dự sự kiện, một món quà, một chính sách ưu đãi chỉ áp dụng trong ngày. Quan trọng hơn, họ không chỉ nghĩ cho mình. Khi nghe rằng tấm thẻ nghỉ dưỡng có thể để lại cho con cháu, có thể chuyển nhượng, cho thuê, bán lại, họ không còn xem đó là một chuyến đi chơi. Họ tin mình đang mua một quyền lợi có giá trị cho cả gia đình. Tâm lý ấy bị đánh trúng.

Nhưng cấu trúc của loại hợp đồng này lại bất lợi cho chính người tin nó. Bộ Công an từng cảnh báo hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ thường là hợp đồng dài hạn, người mua phải trả số tiền lớn ngay từ đầu khi chưa biết rõ khả năng và hiệu quả sử dụng dịch vụ về sau. Tiền đi ra ngay. Quyền lợi nằm ở nhiều năm sau. Và quyền lợi ấy còn phụ thuộc vào tình trạng phòng, phí duy trì, điều kiện đặt chỗ, khả năng cung ứng và cả sự tồn tại của doanh nghiệp. Đáng chú ý hơn, bên bán nhiều khi không sở hữu khu nghỉ dưỡng. Họ chỉ là đơn vị trung gian hợp tác để bán dịch vụ.

Vì thế đóng tiền rất dễ. Chỉ cần ký, chuyển khoản, nhận hợp đồng. Nhưng lấy tiền về lại rất khó. Khó vì hợp đồng thường không buộc doanh nghiệp phải mua lại. Khó vì việc chuyển nhượng phụ thuộc thị trường. Khó vì người nhận chuyển nhượng phải gánh toàn bộ điều kiện còn lại của hợp đồng. Người mua bước vào bằng một chữ ký nhưng muốn bước ra thì gần như không có lối.

Đây cũng là chỗ khiến nhiều vụ việc khó xử lý hình sự. Người dân mất tiền, bức xúc, có cảm giác bị lừa. Nhưng để truy cứu tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì phải chứng minh được thủ đoạn gian dối ngay từ đầu và mục đích chiếm đoạt. Nếu doanh nghiệp có hợp đồng thật, sản phẩm thật, một phần dịch vụ thật, vụ việc thường được nhìn nhận là tranh chấp dân sự hoặc tranh chấp về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Ranh giới giữa một giao dịch dân sự và một hành vi phạm tội nằm ở ý chí gian dối mà ý chí ấy không dễ chứng minh.

Ngay cả khi đi theo con đường dân sự, người mua cũng chưa chắc lấy lại được tiền. Một bản án thắng kiện mới chỉ xác nhận quyền. Thu được tiền hay không còn phụ thuộc thi hành án. Nếu công ty không còn tài sản, tài khoản trống, không đứng tên khu nghỉ dưỡng hoặc đã chuyển dòng tiền sang một pháp nhân khác thì bản án trong tay đôi khi chỉ còn giá trị tinh thần. Đó là cái khó rất thực của những tranh chấp kiểu này.

Tôi hiểu nhiều người sẽ nói lẽ ra phải đọc kỹ hợp đồng. Lời khuyên đó đúng nhưng quá muộn nếu người mua đã ngồi trong hội thảo, đã nghe thuyết phục nhiều vòng và bị giục thanh toán ngay để giữ ưu đãi. Bài toán vì vậy phải lùi về phía trước, về thời điểm trước khi đặt bút ký.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã xếp người cao tuổi vào nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương và buộc bên kinh doanh có trách nhiệm riêng khi giao dịch với họ. Luật cũng yêu cầu doanh nghiệp dành thời gian hợp lý để người tiêu dùng nghiên cứu hợp đồng theo mẫu trước khi ký. Một người lớn tuổi không nên bị chốt hợp đồng vài trăm triệu chỉ sau vài giờ nghe tư vấn và nhận quà. Họ cần thời gian mang hợp đồng về hỏi con cháu, hỏi luật sư hoặc đơn giản là cần một ngày cân nhắc.

Điều còn thiếu là sự phân luồng dứt khoát khi sự việc xảy ra. Dịch vụ kém thì xử bằng con đường dân sự. Quảng cáo sai sự thật thì xử phạt hành chính. Còn việc dựng người mua giả, hứa chuyển nhượng giả, thu thêm tiền để giải cứu hợp đồng cũ thì cần được chuyển đến cơ quan điều tra.

Một kỳ nghỉ đúng nghĩa phải làm người ta nhẹ lòng. Nếu sau khi mua, người ta phải vay thêm, đóng thêm, đi kiện rồi ngồi chờ thi hành án thì thứ cầm trên tay không còn là một kỳ nghỉ. Đó là một gánh nặng đeo vào tuổi già.