Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng: Nhà nước sẽ cấp tiền nghiên cứu khoa học qua cơ chế quỹ

Sáng 17/2, tiếp tục kỳ họp bất thường lần thứ 9, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết thí điểm một số chính sách để tháo gỡ vướng mắc trong hoạt động khoa học, công nghệ (KHCN) và ĐMST (ĐMST).

Tham gia ý kiến, đại biểu Hoàng Văn Cường (Đoàn TP. Hà Nội) bày tỏ, với nhiều điểm đã tháo gỡ những nút thắt về thể chế hiện nay như tăng ngân sách đầu tư cho KHCN và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, một lối mở rất lớn để các nhà khoa học yên tâm nghiên cứu.

Tiếp theo, các cơ quan nghiên cứu được lập doanh nghiệp để chuyển giao kết quả nghiên cứu để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, như vậy không có tình trạng nghiên cứu xong sẽ bỏ tủ. Tuy nhiên, đại biểu cho biết, không phải kết quả nghiên cứu nào cũng có thể chuyển thành kết quả ứng dụng thông qua doanh nghiệp. Do đó, đại biểu đề nghị phải đưa quyền thương mại hóa những sản phẩm nghiên cứu của mình, có thể không thể ứng dụng ngay trong doanh nghiệp nhưng có thể bán cho người khác để những cơ quan, những đơn vị khác có thể mua về tiếp tục nghiên cứu và ứng dụng sau.

Về việc Nhà nước cấp kinh phí cho các tổ chức công lập trong nghiên cứu KH, đại biểu Cường đề nghị, không cấp kinh phí chi thường xuyên mà phải đặt hàng cho các đơn vị nghiên cứu theo một thời gian dài hạn, tùy theo nhiệm vụ có thể đặt hàng 2 năm, 3 năm, thậm chí 5-7 năm.

Về việc không truy cứu trách nhiệm và được miễn trừ rủi ro, đại biểu đề nghị phải sửa lại thành "khi đã thực hiện đúng quy trình nghiên cứu mà đề tài đã đăng ký". Như vậy, đề tài đăng ký quy trình thế nào thực hiện đúng, đầy đủ như thế mà không đạt kết quả thì cũng không phải hoàn trả lại kinh phí. Về miễn giảm thuế, đề nghị phải miễn thuế thu nhập cá nhân cho tất cả các hoạt động nghiên cứu.

Cho ý kiến, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đồng Nai) cho rằng, lĩnh vực KHCN, cá nhân có mấy điểm được quan tâm mà nghị quyết đã thể hiện, một là vấn đề tài chính, hai là vấn đề nguồn lực của con người và ba là các thủ tục.

Tuy nhiên, vấn đề về tài chính, đại biểu đánh giá, cần phải nhận đánh giá thêm một số vấn đề, ví dụ đầu tư vào ngân sách sắp tới đây trong năm 2025 và trong giai đoạn đầu tư công trung hạn tới đây dành bao nhiêu tài chính, bao nhiêu ngân sách thì cần phải có định hướng rõ ở trong nghị quyết.

Liên quan đến việc miễn trách nhiệm, rủi ro, đồng quan điểm với đại biểu Cường đã phân tích, đại biểu An đề xuất cần phải miễn trách nhiệm dân sự đối với cả các tổ chức, cá nhân. Đồng thời, phải có cơ chế miễn trách nhiệm hình sự đối với cá nhân hoạt động nghiên cứu KH.

Đại biểu Nguyễn Anh Trí (Đoàn TP. Hà Nội) nhìn nhận, trong dự thảo chưa rõ nét về cơ chế, chính sách để thương mại hóa kết quả nghiên cứu KH. Đây là một nội dung rất cần thiết và rất quan trọng, vì sẽ tạo ra động lực cho hoạt động nghiên cứu KH từ việc tìm kiếm ý tưởng, tổ chức triển khai và cả sự nỗ lực để có kết quả cuối cùng để tạo ra bù đắp, bổ sung kinh phí cho hoạt động nghiên cứu KH, để tạo ra vị thế của nghiên cứu KH trong đời sống xã hội, trong nền kinh tế của quốc gia và đảm bảo cho đời sống của các nhà KH.

Trong khi đó, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Nghệ An) nhận định, về chính sách thu hút, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là vấn đề rất cấp bách, nhân sự luôn là vấn đề cơ bản nhất.

Đại biểu dẫn một nhận định của một chuyên gia quốc tế trong lĩnh vực chip bán dẫn: "Quốc gia nào xây dựng được nguồn nhân lực chất lượng cao, có số lượng càng lớn và càng sớm sẽ càng có vị trí cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu".

Theo đại biểu, hiện nay, Việt Nam đang có nhu cầu rất lớn đối với nguồn nhân lực chất lượng cao. Do đó, phải có chính sách để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp, trung tâm nghiên cứu có thể tuyển dụng chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài cũng như chuyên gia quốc tế để tham gia đào tạo, nuôi dưỡng nhân tài, thông qua các chính sách như: Hỗ trợ về thị thực, miễn giảm thuế và các chính sách khác.

Đặc biệt, đại biểu lưu ý, phải có chính sách kịp thời và cạnh tranh, bởi hiện nay các nước trong khu vực ASEAN cũng đều đang có những chính sách rất tốt trong thu hút nhân lực chất lượng cao.

Doanh nghiệp Việt chi nghiên cứu KHCN ít hơn các nước 10 lần

Giải trình, làm rõ vấn đề các đại biểu quan tâm, Bộ trưởng TT&TT Nguyễn Mạnh Hùng cho biết, nghị quyết thí điểm không có tham vọng tháo gỡ mọi điểm nghẽn, nhất là khi nghị quyết được chuẩn bị trong một thời gian ngắn mà tập trung vào một số ít chính sách, cơ chế đặc biệt thuộc thẩm quyền của Quốc hội về cơ bản đã rõ và có thể thực thi ngay, đánh trúng vào các điểm nghẽn kéo dài, vào các vấn đề cấp bách để tạo ra sự phát triển đột phá, thực hiện được ngay Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị.

"Trong tháng 5, Quốc hội sẽ thông qua Luật KHCN và ĐMST; Luật Công nghiệp CN số và tiếp theo sẽ là các luật liên quan khác. Đây sẽ là cơ hội để chúng ta tiếp tục giải quyết căn cơ hơn các vấn đề thể chế, chính sách và cơ chế cho KHCN, ĐMST và chuyển đổi số", Bộ trưởng nói.

Về cải cách cơ chế quản lý tài chính trong việc thực hiện nghiên cứu KHCN, giao quyền tự chủ trong sử dụng kinh phí nghiên cứu, về chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, Bộ trưởng cho rằng, đây là những nội dung có nhiều vướng mắc kéo dài, dồn rất nhiều trách nhiệm lên các tổ chức nghiên cứu, kết quả là các cơ sở nghiên cứu không dám nhận những nghiên cứu lớn.

Nhưng, nghiên cứu có bản chất rủi ro, là một loại đầu tư có rủi ro cao. Nghị quyết lần này thí điểm cơ chế khoán chi đối với hầu hết các nghiên cứu mà không phải cam kết quả cuối cùng. Nhà nước sẽ quản lý thông qua đánh giá các giai đoạn nghiên cứu để tiếp tục cấp kinh phí, đánh giá các cơ sở nghiên cứu có kết quả để giao thực hiện tiếp các đề tài.

"Nghị quyết cho phép Nhà nước cấp tiền cho nghiên cứu thông qua cơ chế quỹ. Đồng thời, quy định về việc miễn trách nhiệm dân sự và không phải hoàn trả lại kinh phí nếu nghiên cứu không đi đến kết quả như dự kiến", Bộ trưởng cho hay.

Bộ trưởng hy vọng với những chính sách, cơ chế đặc biệt thì chi ngân sách nhà nước cho KHCN đang là 1% sẽ tăng tối thiểu 2%, như quy định của Luật KHCN và có hiệu quả.

Về thương mại hóa các kết quả nghiên cứu, Bộ trưởng cũng cho rằng đây là điểm nghẽn lớn và kéo dài. Kết quả nghiên cứu phải được thương mại hóa mới góp phần cho phát triển kinh tế - xã hội.

Vì vậy, nghị quyết thí điểm việc cho phép cơ sở nghiên cứu được sở hữu và có quyền tự quyết đối với kết quả nghiên cứu, với tài sản hình thành từ nghiên cứu để chủ động việc thương mại hóa ngay sau khi kết thúc nghiên cứu. Người làm nghiên cứu cũng được hưởng tối thiểu 30% kết quả thương mại hóa, được phép tham gia lập và điều hành doanh nghiệp.

"Đây là những chính sách rất mạnh mẽ để thương mại hóa kết quả nghiên cứu, tạo ra ích nước lợi nhà. Kết quả nghiên cứu được thương mại hóa thì Nhà nước sẽ thu được thuế, tạo ra công ăn việc làm, đất nước có trình độ KHCN cao hơn", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Chia sẻ thêm, người đứng đầu ngành TT&TT nêu, hiện nay, chi cho nghiên cứu phát triển KHCN, ĐMST đang là 0,5% GDP, mới được 1/4 so với mục tiêu 2% GDP. Trong 2% GDP, chi của doanh nghiệp phải chiếm 70-80%, nhưng hiện nay doanh nghiệp mới chi khoảng 20.000 tỷ đồng/năm, mới đạt được 1/6 so với mục tiêu.

"Nghị quyết thí điểm cho phép doanh nghiệp chi cho KHCN ngoài Quỹ KHCN và được tính là chi phí hợp lệ, được khấu trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp. Tức là doanh nghiệp có thể chi cho KHCN nhiều hơn 10% lợi nhuận trước thuế và cũng không bị ràng buộc bởi các quy định quá chặt chẽ của quỹ.

Việc giới hạn chi KHCN được hưởng ưu đãi thuế chỉ trong phạm vi quỹ đã làm cho các doanh nghiệp Việt Nam chi cho nghiên cứu phát triển ít hơn các nước tới 10 lần", Bộ trưởng phân trần và xin tiếp thu các ý kiến của đại biểu.