'Việt Nam cần thay đổi chiến lược thu hút FDI'

Xung quanh câu chuyện FDI "thế hệ mới" cũng như các chính sách thu hút FDI trong bối cảnh mới, TS. Phan Hữu Thắng, Chủ tịch Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp (KCN) Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (ĐTNN), Bộ KH&ĐT (nay là Bộ Tài chính) đã có cuộc trao đổi với báo chí.

Thưa ông, lâu nay Việt Nam vẫn được đánh giá là điểm sáng trong thu hút FDI, vì sao chúng ta vẫn cần FDI "thế hệ mới"?

TS. Phan Hữu Thắng: FDI truyền thống vào Việt Nam lâu nay chủ yếu đầu tư vào sản xuất, chế biến, chế tạo do phù hợp với thực trạng công nghiệp toàn cầu, do kinh tế - xã hội các nước phát triển có vốn đầu tư ra nước ngoài vẫn dựa chủ yếu vào các ngành công nghiệp, và nhà đầu tư sử dụng lợi thế chi phí thấp về lao động ở nước ngoài.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu thay đổi như việc chi phí lao động tăng, chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển, yêu cầu cao về công nghệ, phát triển bền vững, giá trị gia tăng…, đòi hỏi Việt Nam cần thay đổi chiến lược theo hướng ưu tiên FDI chất lượng, có công nghệ cao, có giá trị gia tăng, có bảo đảm liên kết với doanh nghiệp (DN) trong nước.

Mặt khác, việc thu hút FDI "thế hệ mới" không chỉ là việc tiếp nhận đầu tư xây dựng các nhà máy trong nước để sản xuất sản phẩm phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu, mà đến thời điểm hiện nay sau gần 40 năm thu hút FDI, Việt Nam cần có một nền công nghiệp tự chủ thông qua liên kết với các nhà ĐTNN, thông qua sự hợp tác về nghiên cứu và phát triển (R&D), công nghiệp hỗ trợ, công nghệ cao, xanh… Điều này sẽ giúp nâng cao năng lực sản xuất, chuyển giao công nghệ, tăng giá trị nội tại nền kinh tế Việt Nam thay vì phụ thuộc vào lợi thế nhân công giá rẻ, chính sách ưu đãi về thuế, đất,...

Hiện nay nhiều KCN của Việt Nam đã và đang chuyển hướng sang KCN xanh, KCN sinh thái. Theo ông các KCN cần phải làm gì để thu hút FDI "thế hệ mới"?

TS. Phan Hữu Thắng: Trước hết, bản thân các KCN mới nên định hướng phát triển theo các mô hình "KCN xanh", "KCN công nghệ cao", "KCN sinh thái", đồng thời ưu tiên DN FDI có công nghệ, thân thiện môi trường.

Về phía các địa phương, các địa phương trong cùng một khu vực nên xây dựng "gói hỗ trợ toàn diện", từ thủ tục đất đai, thủ tục hành chính, hạ tầng, dịch vụ hỗ trợ DN,... mà không cạnh tranh qua ưu đãi thuế, giá cho thuê đất, nhà xưởng…

Về phía Chính phủ, cần thực hiện "Chương trình hỗ trợ DN Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng cho FDI" từ nguồn tài chính, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao,... Đặc biệt đối với công nghiệp hỗ trợ để DN Việt Nam tăng khả năng kết nối trong sản xuất với các DN nước ngoài, tăng tính bền vững và nội lực cho nền kinh tế.

Bên cạnh đó, cần xây dựng khung đánh giá "hiệu quả đầu tư" dự án FDI - không chỉ nhìn vào số vốn, số việc làm, mà cả giá trị gia tăng, công nghệ, lan tỏa kiến thức, bảo vệ môi trường.

Thực hiện được các nội dung trên, bao gồm cả việc thực hiện chính sách thu hút FDI "thế hệ mới", thu hút FDI chất lượng cao, gắn với công nghệ, giá trị gia tăng, phát triển bền vững - là đòi hỏi tất yếu đối với Việt Nam, khi môi trường toàn cầu thay đổi và chi phí lao động rẻ không còn là lợi thế dài hạn.

Do vậy, việc hoàn thiện chính sách không chỉ dừng ở ưu đãi thuế/tiền thuê đất, mà cần thay đổi tư duy: từ "thu hút mọi nguồn vốn FDI" sang "thu hút vốn FDI hiệu quả, bền vững, có lan tỏa".

Vậy cần xây dựng chính sách thu hút FDI "thế hệ mới" theo hướng nào?

TS. Phan Hữu Thắng: Trong hơn 30 năm đổi mới, FDI đã đóng góp quan trọng cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam với hơn 70% kim ngạch xuất khẩu, trên 20% GDP, tạo ra việc làm trực tiếp cho hơn 5 triệu việc làm, cùng nhiều triệu lao động gián tiếp khác.

Tuy vậy, mô hình thu hút FDI truyền thống nhiều năm qua (dựa trên lao động giá rẻ – ưu đãi thuế – lắp ráp gia công) đang cho thấy có nhiều hạn chế , không còn phù hợp với mức độ đã phát triển của nền kinh tế và đời sống xã hội của người dân Việt Nam hiện nay (WB đã xếp hạng nền kinh tế Việt Nam đứng thứ 33 trên thế giới).

Mặt khác, bối cảnh chung về môi trường đầu tư của Việt Nam và khu vực đã có các thay đổi, đó là chi phí lao động tăng làm giảm lợi thế cạnh tranh; Cạnh tranh thu hút FDI trong khu vực (Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Ấn Độ) ngày càng mạnh; Xu hướng thế giới chuyển sang FDI "xanh", công nghệ cao, chuỗi cung ứng thông minh; DN Việt Nam tham gia chuỗi giá trị còn yếu, hiệu ứng lan tỏa công nghệ thấp.

Đặc biệt, trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0, chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu và yêu cầu tăng trưởng xanh, Việt Nam cần hoàn thiện chính sách thu hút FDI thế hệ mới nhằm: Nâng cấp chất lượng FDI; Phát triển công nghiệp hỗ trợ; Tăng năng lực công nghệ và tự chủ sản xuất; Phát triển KCN xanh, bền vững. Đó là các yêu cầu cấp thiết để Việt Nam tận dụng cơ hội "tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu" trong giai đoạn 2025–2035.

Về phía Chính phủ, cần Ban hành Chiến lược thu hút FDI thế hệ mới giai đoạn 2025–2035; Phê duyệt Bộ tiêu chí quốc gia về FDI thế hệ mới; Xây dựng gói ưu đãi đặc biệt cho công nghệ cao và bán dẫn.

Đối với Bộ Tài chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, cần hoàn thiện khung pháp lý về KCN xanh – KCN sinh thái; Thiết lập cơ sở dữ liệu quốc gia về FDI theo thời gian thực; Xác định mức ưu đãi thuế cho R&D, đổi mới sáng tạo; Hỗ trợ DN Việt tham gia chuỗi cung ứng và đào tạo nguồn nhân lực công nghệ cao.

Đối với các địa phương, cần lập tổ công tác xúc tiến đầu tư chuyên ngành; Đảm bảo quỹ đất sạch, hạ tầng đồng bộ; Xây dựng chương trình đào tạo lao động chất lượng cao.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để đón làn sóng FDI mới trong bối cảnh dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, việc hoàn thiện chính sách thu hút FDI thế hệ mới vào các KCN sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực sản xuất quốc gia, tăng giá trị gia tăng, phát triển công nghiệp hỗ trợ, thu hút công nghệ cao, thúc đẩy tăng trưởng xanh và bền vững.

Để thành công, Việt Nam cần chuyển đổi từ chiến lược "thu hút bằng ưu đãi thuế" sang "thu hút bằng chất lượng hạ tầng – môi trường đầu tư – nguồn nhân lực – thể chế minh bạch".

Xin trân trọng cám ơn ông!