Từ thống nhất lãnh thổ đến khát vọng thống nhất không gian phát triển

40 năm Đổi mới đã mang lại những thành tựu đáng kể: quy mô nền kinh tế tăng hàng chục lần, hàng triệu người thoát nghèo, Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng đằng sau những thành tựu đó, một thực tế ngày càng rõ: không gian phát triển của nền kinh tế vẫn chưa thực sự liền mạch.

Một doanh nghiệp vận tải có thể dễ dàng nhận ra điều này khi chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức cao, chiếm khoảng 16–20% GDP - cao hơn nhiều so với mức 10–12% của các nền kinh tế phát triển. Một phần nguyên nhân không chỉ nằm ở hạ tầng, mà còn ở sự phân mảnh trong quản lý, quy định và tổ chức thực thi giữa các địa phương. 

Một nhà đầu tư cũng có thể cảm nhận rõ điều đó khi cùng một dự án, nhưng mỗi địa phương lại có cách hiểu và cách áp dụng quy định khác nhau. Có nơi "trải thảm đỏ", có nơi lại "trải thảm... thủ tục". Thực tế ấy cho thấy: chúng ta đã thống nhất về hình hài quốc gia, nhưng chưa hoàn toàn thống nhất về không gian phát triển.

Những "điểm nghẽn vô hình" chia cắt thị trường

Khác với sự chia cắt hữu hình của chiến tranh, sự chia cắt của thị trường hôm nay mang tính "vô hình", nhưng không kém phần cản trở. Nó không nằm ở ranh giới địa lý, mà nằm ở ranh giới thể chế.

Thứ nhất, đó là tình trạng cát cứ thể chế ở cấp địa phương. Trong bối cảnh phân cấp, phân quyền ngày càng mạnh mẽ, nhiều địa phương chủ động ban hành các quy định, điều kiện riêng nhằm thu hút đầu tư hoặc quản lý thị trường. Tuy nhiên, khi thiếu một khung chuẩn thống nhất và cơ chế giám sát hiệu quả, sự chủ động đó có thể dẫn đến "mỗi nơi một luật chơi". Một doanh nghiệp có thể thuận lợi ở tỉnh này, nhưng gặp rào cản ở tỉnh khác- dù cùng một ngành nghề, cùng một khung pháp lý quốc gia.

Thứ hai, hệ thống pháp luật còn thiếu đồng bộ và nhất quán trong thực thi. Không hiếm trường hợp một quy định ở cấp trung ương được diễn giải khác nhau giữa các địa phương, hoặc giữa các cơ quan trong cùng một địa phương. Điều này tạo ra một "chi phí tuân thủ ẩn" mà doanh nghiệp phải gánh chịu - không chỉ về tiền bạc, mà còn về thời gian và cơ hội.

Thứ ba, chi phí giao dịch cao tiếp tục là một lực cản lớn. Theo nhiều khảo sát môi trường kinh doanh, doanh nghiệp vẫn phải dành đáng kể nguồn lực cho các thủ tục hành chính, xin cấp phép, và xử lý các vấn đề phát sinh ngoài quy định chính thức. Những chi phí này không chỉ làm giảm hiệu quả kinh doanh, mà còn làm méo mó cạnh tranh.

Nhìn sâu hơn, có thể thấy một điểm chung: thị trường bị chia cắt không phải vì địa lý, mà vì thể chế. Và chính vì vậy, việc thống nhất thị trường không thể chỉ dựa vào hạ tầng vật lý, mà phải bắt đầu từ hạ tầng thể chế.

Thống nhất thị trường: Cuộc cải cách thể chế mang tính chiến lược

Nếu thống nhất đất nước là một sự kiện lịch sử, thì thống nhất thị trường là một quá trình cải cách - và đó là quá trình đòi hỏi tầm nhìn, quyết tâm và năng lực thực thi.

Trụ cột thứ nhất là thống nhất luật chơi trên phạm vi toàn quốc. Điều này không chỉ dừng lại ở việc ban hành các quy định chung, mà quan trọng hơn là bảo đảm sự nhất quán trong cách hiểu và cách thực thi. Một hệ thống pháp luật tốt không chỉ là hệ thống được viết đúng, mà là hệ thống được thực thi đúng ở mọi nơi. Khi đó, doanh nghiệp có thể hoạt động với cùng một kỳ vọng, dù ở Hà Nội, TP.HCM hay bất kỳ địa phương nào.

Trụ cột thứ hai là bảo đảm lưu thông tự do của các nguồn lực. Một thị trường thống nhất đòi hỏi hàng hóa, vốn, lao động và dữ liệu phải được di chuyển một cách thuận lợi, với chi phí thấp và rào cản tối thiểu. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế số, nơi dữ liệu trở thành một yếu tố sản xuất quan trọng. Nếu dữ liệu bị "cát cứ" theo ngành, theo địa phương, thì chính nền kinh tế sẽ bị phân mảnh.

Trụ cột thứ ba là xây dựng một Nhà nước kết nối và vận hành trên nền tảng dữ liệu. Khi các cơ quan nhà nước được liên thông, khi dữ liệu được chia sẻ theo chuẩn chung, thì nhiều rào cản sẽ tự động biến mất. Người dân và doanh nghiệp không còn phải "đi lại giữa các cơ quan" để hoàn tất một thủ tục. Thay vào đó, hệ thống tự vận hành, tự đối chiếu và tự xử lý.

Trụ cột thứ tư là phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực. Một thị trường thống nhất không đồng nghĩa với tập trung hóa. Ngược lại, phân quyền là cần thiết để phát huy tính chủ động và sáng tạo của địa phương. Nhưng phân quyền phải đi kèm với một "hệ thống phanh" hiệu quả bao gồm pháp luật rõ ràng, cơ chế giám sát minh bạch và công cụ số để theo dõi, đánh giá theo thời gian thực. Khi đó, địa phương có thể linh hoạt, nhưng không lệch chuẩn; sáng tạo, nhưng không phá vỡ tính thống nhất của thị trường.

Năm 1975, Việt Nam đã nối liền non sông bằng ý chí và khát vọng độc lập. Hôm nay, trong một bối cảnh hoàn toàn khác, đất nước đứng trước một yêu cầu mới: nối liền thị trường bằng cải cách thể chế.

Đây không phải là một khẩu hiệu, mà là một yêu cầu có tính quyết định đối với tương lai phát triển. Trong một thế giới cạnh tranh ngày càng gay gắt, nơi các dòng vốn, công nghệ và nhân lực dịch chuyển nhanh chóng, một thị trường bị chia cắt sẽ khó có thể tận dụng được cơ hội. Ngược lại, một thị trường thống nhất, minh bạch và hiệu quả sẽ trở thành một lợi thế cạnh tranh quốc gia.