FDI Nhật Bản tại Việt Nam: Từ 'công xưởng chế tạo' đến dòng vốn chiến lược

Nhận lời mời của Thủ tướng Lê Minh Hưng, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae sẽ thăm chính thức Việt Nam từ ngày 1-3/5/2026, trong bối cảnh hợp tác kinh tế tiếp tục là một trong những trụ cột quan trọng nhất của quan hệ Việt Nam – Nhật Bản.

Với Việt Nam, Nhật Bản không chỉ là đối tác ODA, thương mại và lao động lớn, mà còn là một trong những nhà đầu tư nước ngoài có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong hơn ba thập kỷ qua.

Tính lũy kế đến ngày 31/3/2026, Nhật Bản có 5.760 dự án đầu tư còn hiệu lực tại Việt Nam, với tổng vốn đăng ký 79 tỷ USD, đứng thứ ba trong 154 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam, sau Hàn Quốc và Singapore, theo số liệu của Bộ Tài chính.

Đằng sau con số 79 tỷ USD là một đặc điểm nổi bật của FDI Nhật Bản: thận trọng trong quyết định đầu tư, nhưng kiên trì trong triển khai và có xu hướng gắn bó dài hạn. So với nhiều dòng vốn khác, vốn Nhật thường đi cùng hệ sinh thái nhà cung ứng, tiêu chuẩn quản trị, đào tạo nhân lực và yêu cầu cao về chất lượng vận hành.

Công nghiệp chế biến chế tạo vẫn là trụ cột

Trong nhiều năm, công nghiệp chế biến chế tạo là "xương sống" của dòng vốn Nhật Bản tại Việt Nam. Các tên tuổi như Honda, Toyota, Canon, Panasonic, Nidec, Sumitomo Electric, Meiko… đã góp phần hình thành các cụm sản xuất quan trọng ở các trung tâm công nghiệp khắp cả nước.

Ở lĩnh vực ô tô, xe máy, Honda Việt Nam và Toyota Việt Nam là hai biểu tượng rõ nét nhất. Honda phát triển hệ thống sản xuất xe máy, ô tô, mạng lưới đại lý và chuỗi nhà cung ứng lớn. Toyota hiện diện từ năm 1995 tại Vĩnh Phúc, là một trong những doanh nghiệp đi đầu trong ngành công nghiệp ô tô Việt Nam.

Trong điện tử và thiết bị công nghiệp, Canon, Panasonic và Nidec là những nhà đầu tư có dấu ấn lớn. Canon xây dựng hệ thống nhà máy tại Hà Nội, Bắc Ninh và Hưng Yên, chuyên sản xuất máy in, thiết bị văn phòng và linh kiện. Panasonic đầu tư vào thiết bị gia dụng, thiết bị điện và linh kiện công nghiệp. Còn Nidec là một trong những nhà đầu tư Nhật sớm tại Khu Công nghệ cao TP.HCM, gắn với sản xuất động cơ, quạt và linh kiện điện tử.

Nhóm doanh nghiệp này có ý nghĩa vượt ra ngoài quy mô vốn. Họ tạo việc làm, hình thành mạng lưới nhà cung cấp, thúc đẩy tiêu chuẩn quản trị sản xuất và góp phần đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực.

Năng lượng, khu công nghiệp và hạ tầng kinh tế

Bên cạnh công nghiệp chế tạo, dòng vốn Nhật Bản còn hiện diện trong các dự án hạ tầng nền tảng.

Trong năng lượng và công nghiệp nặng, Idemitsu Kosan và Mitsui Chemicals gắn với Dự án Lọc hóa dầu Nghi Sơn tại Thanh Hóa. Dự án có sự tham gia của Idemitsu Kosan với tỷ lệ 35,1% và Mitsui Chemicals 4,7%, cùng các đối tác Kuwait Petroleum International và Petrovietnam.

Ở mảng điện, Marubeni là cái tên đáng chú ý, tham gia các dự án phát điện, trong đó có Nhiệt điện BOT Nghi Sơn 2 (1.200 MW). Còn tại Khánh Hòa, Sumitomo là nhà đầu tư của Nhà máy Nhiệt điện BOT Vân Phong 1 (công suất lắp đặt 1.432 MW và công suất tinh 1.320 MW). Đây là dự án đầu tư nước ngoài có quy mô vốn lớn nhất từ trước đến nay tại Khánh Hòa.

Trong hạ tầng khu công nghiệp, Sumitomo Corporation cũng là một trong những nhà đầu tư có ảnh hưởng lớn nhất. Hệ thống Khu công nghiệp Thăng Long tại Hà Nội, Hưng Yên, Phú Thọ và kế hoạch mở rộng sang Thanh Hóa cho thấy vai trò của Sumitomo không chỉ là nhà phát triển hạ tầng, mà còn "kiến tạo không gian" cho các doanh nghiệp Nhật và doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng đặt nhà máy tại Việt Nam.

Ngoài khu công nghiệp, các tập đoàn thương mại tổng hợp Nhật Bản như Mitsubishi Corporation, Sojitz cũng mở rộng hiện diện trong bất động sản, logistics, phân phối, thực phẩm và dịch vụ. Đây là nhóm nhà đầu tư có khả năng kết nối nhiều mắt xích của nền kinh tế, từ sản xuất đến thương mại, từ hạ tầng đến tiêu dùng.

Hiện diện mạnh ở bán lẻ, tài chính

Một thay đổi đáng chú ý trong dòng vốn Nhật Bản những năm gần đây là sự mở rộng sang các lĩnh vực phục vụ thị trường nội địa.

AEON là ví dụ tiêu biểu. Từ các trung tâm thương mại quy mô lớn tại Hà Nội, TP.HCM, Bình Dương, Hải Phòng, Huế và kế hoạch mở rộng tại nhiều địa phương khác, AEON cho thấy niềm tin dài hạn vào tầng lớp trung lưu, tốc độ đô thị hóa và sức mua của người tiêu dùng Việt Nam.

Trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, các định chế lớn của Nhật Bản đều đã có vị trí chiến lược tại Việt Nam. MUFG là cổ đông chiến lược của VietinBank, Mizuho gắn bó với Vietcombank còn SMBC gây chú ý với thương vụ mua 15% cổ phần VPBank trị giá khoảng 1,5 tỷ USD vào năm 2023.

Sự hiện diện của các ngân hàng Nhật không chỉ mang tính đầu tư tài chính. Đây còn là kênh hỗ trợ dòng vốn doanh nghiệp Nhật vào Việt Nam, cung cấp dịch vụ cho thương mại, M&A, tín dụng doanh nghiệp, tài trợ chuỗi cung ứng và các dự án hạ tầng.

Niềm tin mở rộng kinh doanh là chỉ dấu đáng chú ý

Kết quả khảo sát mới nhất về thực trạng của các doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư tại nước ngoài năm 2025 của JETRO là một chỉ dấu đáng chú ý về tâm thế của doanh nghiệp Nhật tại Việt Nam.

Theo đó, 56,9% doanh nghiệp Nhật Bản đang hoạt động tại Việt Nam có kế hoạch mở rộng kinh doanh trong 1-2 năm tới, cao hơn mức trung bình 46,8% của ASEAN và 45% của khu vực châu Á – châu Đại Dương. Việt Nam tiếp tục dẫn đầu ASEAN năm thứ hai liên tiếp về tỷ lệ doanh nghiệp Nhật sẵn sàng mở rộng kinh doanh.

Điểm cần nhấn mạnh là xu hướng mở rộng này không chỉ đến từ khu vực sản xuất xuất khẩu. Các doanh nghiệp Nhật đang nhìn Việt Nam bằng lăng kính rộng hơn: không chỉ là một cứ điểm sản xuất chi phí cạnh tranh, mà còn là thị trường tiêu dùng, trung tâm dịch vụ và mắt xích trong hệ sinh thái đầu tư khu vực.

Khảo sát của JETRO cũng cho thấy 67,5% doanh nghiệp Nhật tại Việt Nam kỳ vọng có lãi trong năm 2025, mức cao nhất kể từ năm 2009. Đây là dữ kiện bổ trợ cho thấy nền tảng hoạt động của doanh nghiệp Nhật tại Việt Nam đang cải thiện, dù một số ngành vẫn chịu áp lực từ cạnh tranh, chi phí nhân công và biến động nhu cầu xuất khẩu.

Từ "nhà máy Nhật" đến hệ sinh thái Nhật

Nếu nhìn theo chiều dài thời gian, FDI Nhật Bản tại Việt Nam đang trải qua quá trình tái định vị.

Giai đoạn đầu, Việt Nam được nhìn nhận chủ yếu như một địa điểm sản xuất có chi phí cạnh tranh, lao động dồi dào và vị trí thuận lợi trong chuỗi cung ứng châu Á. Các dự án trong ô tô, xe máy, điện tử, linh kiện, máy móc và thiết bị văn phòng là trụ cột chính.

Giai đoạn hiện nay, Việt Nam ngày càng được xem như một cứ điểm sản xuất, thị trường và dịch vụ tích hợp. Doanh nghiệp Nhật không chỉ đặt nhà máy, mà còn đầu tư vào khu công nghiệp, logistics, bán lẻ, tài chính, thực phẩm, dược phẩm, năng lượng và đô thị.

Sự chuyển dịch này phản ánh một bước trưởng thành của quan hệ đầu tư song phương. Khi nhà đầu tư Nhật mở rộng từ sản xuất sang dịch vụ hỗ trợ sản xuất, từ xuất khẩu sang thị trường nội địa, từ nhà máy sang hạ tầng kinh tế, tác động lan tỏa của dòng vốn cũng lớn hơn.

Theo GS.TSKH Nguyễn Mại, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, Việt Nam là "miền đất hứa" đối với doanh nghiệp Nhật Bản và tiếp tục là một "ngoại lệ tích cực" trong thu hút FDI giữa bối cảnh toàn cầu nhiều biến động. Nhưng để nâng chất dòng vốn ngoại, Việt Nam cần thúc đẩy R&D, đổi mới sáng tạo, đào tạo nhân lực chất lượng cao và giảm thủ tục trong triển khai dự án.

Trong bối cảnh các chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cấu trúc, Nhật Bản có nhu cầu đa dạng hóa địa bàn đầu tư, còn Việt Nam có nhu cầu nâng cấp chất lượng FDI. Chuyến thăm của Thủ tướng Takaichi Sanae vì vậy không chỉ có ý nghĩa ngoại giao, mà còn là dịp để hai bên thúc đẩy một chương hợp tác kinh tế mới, tập trung hơn vào công nghệ, năng lượng sạch, hạ tầng chiến lược, nhân lực chất lượng cao và chuỗi cung ứng bền vững.