Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất - Bài cuối: 'Mở khoá' bằng cơ chế đột phá

Khi cơ chế chưa theo kịp tham vọng

Dù sở hữu nhiều lợi thế về hạ tầng, vị trí và nền tảng công nghiệp, nhưng KKT Dung Quất vẫn đối mặt với không ít rào cản khiến các dự án lớn khó bứt phá. Vì vậy, tháo gỡ các "nút thắt" thể chế trở thành điều kiện tiên quyết để chuyển hóa tiềm năng thành động lực phát triển.

TS. Nguyễn Văn Tư, Phó Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam cho rằng việc hình thành Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng quốc gia tại KKT Dung Quất là phù hợp với định hướng phát triển ngành năng lượng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này cần cách tiếp cận mang tính đột phá, trong đó nổi bật là mô hình "cụm dự án chiến lược", giao Petrovietnam giữ vai trò "nhà phát triển tổng thể", điều phối toàn bộ hệ sinh thái của Trung tâm.

Cùng với đó là các cơ chế đặc thù mang tính nền tảng. Về quy hoạch và đất đai, cần áp dụng cơ chế "một cửa, một lần" trong chấp thuận chủ trương đầu tư và giao đất.

Về lựa chọn nhà đầu tư, ông Tư đề xuất cho phép chỉ định trực tiếp Petrovietnam và các đơn vị thành viên triển khai các dự án lõi như năng lượng tái tạo, hydrogen, amoniac hay công nghệ thu hồi, lưu trữ carbon (CCUS), thay vì đấu thầu.

Đáng chú ý, về cơ chế vận hành, chuyên gia đề xuất thí điểm mô hình "sandbox", cho phép hình thành thị trường năng lượng nội bộ trong Trung tâm, bao gồm cơ chế mua bán điện trực tiếp, trao đổi hơi, phụ phẩm và các dạng năng lượng thứ cấp giữa các doanh nghiệp; đồng thời áp dụng chính sách hỗ trợ ban đầu đối với các sản phẩm năng lượng mới như hydrogen.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đỗ Văn Thức, Trưởng ban Kinh tế Đầu tư CTCP Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) nhận định một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là cơ chế, chính sách chưa đủ hấp dẫn. Mức ưu đãi thuế tại KKT Dung Quất chưa đủ sức cạnh tranh đối với các dự án quy mô lớn; trong thực tế, để thu hút đối tác chiến lược, nhiều trường hợp phải chấp nhận chi phí rất cao.

Bên cạnh đó, trong quản lý đầu tư, nhiều bất cập vẫn tồn tại: chi phí bản quyền công nghệ phát sinh sớm ngay từ bước thiết kế cơ sở; quy định đấu thầu yêu cầu nhà thầu độc lập giữa các giai đoạn chưa phù hợp thông lệ quốc tế; yêu cầu thiết kế sau phải bám sát thiết kế trước làm hạn chế khả năng tối ưu; các quy định về an toàn bị lặp lại qua nhiều khâu, kéo dài thời gian thực hiện dự án.

Theo ông Thức, cần phân nhóm dự án để áp dụng cơ chế phù hợp. Với các dự án quy mô lớn, có tính lan tỏa, có thể xem xét mức ưu đãi cao hơn, thậm chí áp dụng thuế suất thấp hơn mức 10% hiện hành. Đồng thời, cần hoàn thiện chính sách thuế đối với nhiên liệu sinh học, cải thiện thủ tục hải quan và thiết kế quy trình đặc thù nhằm rút ngắn thời gian triển khai.

Một điểm nghẽn khác là công tác quy hoạch còn chồng chéo. Các dự án phải đồng thời tuân thủ nhiều cấp quy hoạch (quốc gia, ngành, tỉnh, khu kinh tế và chi tiết), trong khi giữa các cấp thiếu sự thống nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và hiệu quả đầu tư.

"Để các dự án lớn phát huy hiệu quả, cần cách tiếp cận tổng thể, đồng bộ, trong đó trọng tâm là tháo gỡ các "nút thắt" thể chế, nâng cao năng lực quản trị và xây dựng cơ chế đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh mới", ông Thức nhấn mạnh.

Xây dựng cơ chế đủ mạnh

Đề án thành lập Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng quốc gia tại Dung Quất được đánh giá là bước đi chiến lược. Tuy nhiên, chuyên gia cho rằng, nhiều nội dung về cơ chế, cấu trúc và tổ chức thực hiện vẫn chưa rõ ràng, có thể trở thành "điểm nghẽn" nếu không được tháo gỡ kịp thời.

TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho biết, đề án hiện vẫn mang tính định hướng, chưa thể hiện đầy đủ chiều sâu về tính khả thi. Những vấn đề cốt lõi như xác định chủ thể trung tâm, mô hình tài chính, phương thức huy động vốn, mô hình kinh doanh, cơ chế điều phối và phân bổ rủi ro vẫn chưa được làm rõ, nhất là trong bối cảnh KKT Dung Quất đã có nhiều cấu trúc vận hành sẵn có.

Bên cạnh đó, cấu trúc dự thảo Nghị quyết và Quyết định của Thủ tướng Chính phủ cần được rà soát, sắp xếp theo hướng logic, chặt chẽ hơn, bảo đảm tính khả thi và thuận lợi trong tổ chức thực hiện.

Theo TS. Thập, Trung tâm được định hướng phát triển với vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước, trong đó Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) là nhà đầu tư chủ đạo (anchor investor). Tuy nhiên, cần làm rõ vai trò thực chất cũng như cơ chế, chính sách tương ứng để PVN có thể thực hiện hiệu quả chức năng này.

Đồng thời, cần xây dựng cấu trúc tài chính cụ thể với cơ chế huy động vốn đa tầng, phù hợp từng nhóm dự án, từ FDI, tín dụng ngân hàng, trái phiếu năng lượng xanh, vay thương mại đến phát hành cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp và nguồn ngân sách. Song song đó là cơ chế chia sẻ rủi ro đối với biến động giá LNG, rủi ro nguồn khí (Cá Voi Xanh) và các chính sách carbon quốc tế…

Còn ông Nguyễn Hải Trường, Phó Trưởng Ban Quản lý KKT Dung Quất và các Khu công nghiệp tỉnh Quảng Ngãi, cho rằng các dự án lọc hóa dầu và năng lượng hiện có quy mô vốn lớn, yêu cầu hạ tầng đồng bộ nhưng chưa có cơ chế đủ mạnh để thu hút và triển khai hiệu quả.

Tỉnh Quảng Ngãi đang nghiên cứu các cơ chế tạo nguồn lực ổn định cho phát triển Trung tâm, như bổ sung một phần nguồn thu từ hoạt động xuất nhập khẩu trên địa bàn hoặc cơ chế hỗ trợ từ ngân sách Trung ương. Đây là giải pháp quan trọng để địa phương chủ động đầu tư hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng dùng chung.

Song song đó, tỉnh định hướng huy động đa dạng nguồn lực xã hội, thu hút nhà đầu tư hạ tầng theo cơ chế thị trường nhằm chia sẻ gánh nặng với ngân sách và nâng cao hiệu quả khai thác.

"Tỉnh Quảng Ngãi đang nghiên cứu cơ chế phù hợp để giao các doanh nghiệp có năng lực, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước chủ lực như PVN, tham gia đầu tư, phát triển một số hạ tầng quan trọng của Trung tâm, bảo đảm tiến độ, tính đồng bộ và hiệu quả", ông Trường thông tin.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển nhấn mạnh, việc Trung ương xây dựng Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng Quốc gia tại KKT Dung Quất là một định hướng lớn, có ý nghĩa lâu dài, được tập trung nghiên cứu, chuẩn bị và triển khai từng bước khoa học, bài bản.

"Việc phát triển Trung tâm sẽ được tiếp cận theo hướng hình thành một hệ sinh thái công nghiệp năng lượng tích hợp, có sự liên kết chặt chẽ giữa các lĩnh vực lọc hóa dầu, hóa chất, năng lượng và logistics. Đây là yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng, tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và bảo đảm phát triển bền vững trong dài hạn", ông Hiển nói.

Theo ông Hiển, để Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng Quốc gia hình thành và phát triển hiệu quả, tỉnh đang tập trung 3 giải pháp, gồm: Hoàn thiện khung chính sách "đủ mạnh" và ổn định, phù hợp với các dự án quy mô lớn; ưu tiên đầu tư hạ tầng dùng chung như cảng biển, hệ thống đường ống và kho chứa để tối ưu hóa chi phí và thu hút các dự án dẫn dắt chuỗi giá trị, trong đó khẳng định vai trò nòng cốt của Petrovietnam và CTCP Lọc hóa dầu Bình Sơn.

Lãnh đạo tỉnh Quảng Ngãi cam kết, địa phương sẽ chủ động trong quy hoạch, giải phóng mặt bằng và đẩy mạnh cải cách hành chính để đồng hành cùng nhà đầu tư. Đồng thời tin tưởng Trung tâm sẽ sớm trở thành đầu tàu công nghiệp năng lượng của cả nước và khu vực.