Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất - Bài 1: Không bắt đầu từ con số 0

Đề án xây dựng Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Khu kinh tế (KKT) Dung Quất được Bộ Công Thương phê duyệt cuối năm 2023.

Mới đây, tại Thông báo số 177 ngày 6/4 của Văn phòng Chính phủ, Thường trực Chính phủ khẳng định việc xây dựng Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất có đầy đủ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn, phù hợp với các quy hoạch, chiến lược đã được phê duyệt. Đây được xác định là mô hình trung tâm năng lượng quốc gia đầu tiên tại Việt Nam, có quy mô lớn, yêu cầu công nghệ cao và nguồn lực đầu tư rất lớn.

Tuy nhiên do tính chất mới và phức tạp, quá trình triển khai dự án dự báo sẽ đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Vì vậy Thường trực Chính phủ thống nhất cần thiết phải xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù, mang tính đột phá để thúc đẩy phát triển trung tâm, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và tạo động lực tăng trưởng cho khu vực miền Trung cũng như cả nước.

Trên cơ sở đó, Thường trực Chính phủ thống nhất chủ trương trình Quốc hội ban hành nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù theo hướng thí điểm đối với Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất.

Từ lợi thế sẵn có đến trung tâm năng lượng

Đề án xây dựng Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại KKT Dung Quất đã đặt ra một tầm nhìn lớn cho ngành năng lượng Việt Nam trong giai đoạn mới. Khi đi vào vận hành, Trung tâm không chỉ hướng tới bảo đảm nguồn cung năng lượng, nâng cao tính tự chủ, mà còn tạo động lực tăng trưởng mới cho khu vực miền Trung. Dung Quất được chọn - không chỉ là một lựa chọn phù hợp, mà đang dần trở thành lựa chọn tối ưu trong bối cảnh hiện nay.

Không giống nhiều mô hình trung tâm năng lượng phải xây dựng từ đầu, KKT Dung Quất sở hữu một nền tảng đã được định hình rõ nét, với hạt nhân là Nhà máy Lọc dầu Dung Quất - công trình đầu tiên của ngành lọc hóa dầu Việt Nam, đã vận hành ổn định hơn 16 năm.

Cùng với đó là KKT Dung Quất với hệ thống hạ tầng tương đối đồng bộ, cảng nước sâu có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và vị trí kết nối thuận lợi trên trục giao thương quốc tế. Đây là những điều kiện quan trọng để hình thành một trung tâm năng lượng quy mô lớn.

Ông Đặng Hải Anh, Phó Vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than (Bộ Công Thương) khẳng định, trong cấu trúc Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia, Nhà máy Lọc dầu Dung Quất sẽ đóng vai trò hạt nhân. Từ đó phát triển thành một không gian năng lượng tích hợp, kết nối lọc hóa dầu với khí, LNG, điện và năng lượng tái tạo.

Ông cho rằng, với lợi thế cảng nước sâu, hệ thống hạ tầng công nghiệp đã hình thành và vị trí kết nối thuận lợi với các tuyến giao thương quốc tế, KKT Dung Quất được đánh giá có nhiều điều kiện để phát triển thành trung tâm năng lượng quy mô lớn của cả nước.

Tương tự, ông Nguyễn Văn Tư, Phó Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam đánh giá, Quảng Ngãi (sau khi hợp nhất với Kon Tum) có tiềm năng trở thành cực tăng trưởng năng động, đóng vai trò lan tỏa cho khu vực miền Trung và cả nước.

Trước hết, đây là khu vực có vị trí giao thoa đặc biệt giữa duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, vừa có biển, vừa kết nối với hành lang biên giới quốc tế. Đặc biệt, cửa khẩu quốc tế Bờ Y nằm trên tuyến hành lang kinh tế Đông - Tây, kết hợp với hệ thống cảng nước sâu và đường bờ biển dài khoảng 129 km, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế biển, logistics và công nghiệp năng lượng.

Bên cạnh đó, hạ tầng giao thông liên vùng cũng là một lợi thế nổi bật với hệ thống quốc lộ 1A, quốc lộ 24, 40B, các tuyến cao tốc Bắc - Nam, đường sắt xuyên Việt, cùng với sân bay Chu Lai và định hướng phát triển sân bay Măng Đen. Nhất là điều kiện tự nhiên đa dạng từ ven biển đến trung du, miền núi giúp khu vực có khả năng phát triển đa ngành, từ công nghiệp, năng lượng đến nông nghiệp công nghệ cao và du lịch sinh thái.

"Trên nền tảng đó, khu vực này hội tụ đủ điều kiện để hình thành hệ sinh thái kinh tế tích hợp, bao gồm công nghiệp – năng lượng, dịch vụ chất lượng cao, công nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn, có khả năng thích ứng với các biến động toàn cầu", ông Tư nói và cho biết thêm, trung tâm sẽ tận dụng tối đa hạ tầng hiện hữu để mở rộng danh mục sản phẩm, đồng thời phát triển chuỗi giá trị của Petrovietnam và các đơn vị thành viên.

Tại cuộc họp với tỉnh Quảng Ngãi vào tháng 2/2026, nguyên Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình khẳng định, việc hình thành Trung tâm Lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia là "cơ hội hiếm có" đối với địa phương. Không phải tỉnh, thành nào cũng hội tụ đầy đủ các điều kiện như cảng biển nước sâu, hạ tầng kỹ thuật đồng bộ và khả năng kết nối hệ thống đường ống dẫn dầu, khí từ ngoài khơi vào đất liền. Vì vậy, đây là thời cơ đặc biệt quan trọng để Quảng Ngãi bứt phá, vươn lên trong giai đoạn phát triển mới.

Theo ông, vấn đề then chốt là địa phương phải nhận diện rõ cơ hội, chủ động nắm bắt với sự chuẩn bị bài bản, kỹ lưỡng và có tầm nhìn dài hạn. Quá trình triển khai đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, cách làm khoa học, tinh thần trách nhiệm cao và tư duy đột phá; trong đó, yếu tố quyết tâm chính trị đóng vai trò quyết định để hiện thực hóa mục tiêu đề ra.

Thúc đẩy kinh tế vùng phát triển

Việc xây dựng Trung tâm không chỉ mang ý nghĩa phát triển kinh tế địa phương, mà còn gắn trực tiếp với mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.

Ông Lê Xuân Huyên, Phó Tổng Giám đốc phụ trách Ban điều hành Petrovietnam cho biết, Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Quảng Ngãi đã được xác định trong nhiều nghị quyết quan trọng của Đảng và Nhà nước. Đây không chỉ là dự án công nghiệp quy mô lớn mà còn gắn với chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế vùng.

Trung tâm này luôn song hành với sự phát triển của đất nước, nhất là trong bối cảnh mới khi yêu cầu chuyển dịch năng lượng, bảo đảm an ninh năng lượng và an ninh quốc gia ngày càng cấp thiết. Đồng thời, đây cũng là động lực quan trọng để địa phương đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, gắn với Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia. 

Còn ông Bùi Ngọc Dương, Chủ tịch HĐQT CTCP Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) cho rằng, Trung tâm được định hướng phát triển theo chuỗi giá trị hoàn chỉnh, bao gồm lọc hóa dầu, hóa chất, năng lượng và logistics, qua đó tạo động lực tăng trưởng bền vững cho khu vực và cả nước.

Ông Dương kỳ vọng Trung tâm sẽ thúc đẩy mạnh mẽ các ngành công nghiệp năng lượng và công nghiệp nặng tại khu vực, đồng thời nhấn mạnh đây là quyết định đúng đắn, mang tầm chiến lược của Đảng và Nhà nước nhằm tạo cú hích phát triển cho miền Trung, với trọng tâm là các ngành công nghiệp phục vụ quốc kế dân sinh.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển khẳng định, việc xây dựng Trung tâm Lọc hóa dầu và Năng lượng Quốc gia tại KKT Dung Quất là chủ trương đúng đắn, không chỉ giúp Việt Nam tự chủ hơn về năng lượng mà còn tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội cho tỉnh và toàn khu vực miền Trung.

Tỉnh Quảng Ngãi đang tích cực phối hợp với Bộ Công Thương thực hiện các phần việc có liên quan đến địa phương đảm bảo kịp thời, chất lượng. Trong đó có việc chủ động nghiên cứu đề xuất cơ chế, chính sách, đảm bảo đúng quy định, có tính khả thi cao.

Từ nền tảng sẵn có đến lợi thế tích hợp, KKT Dung Quất hội tụ những điều kiện hiếm có để trở thành trung tâm năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, lợi thế chỉ là điểm khởi đầu, việc Trung tâm có thể đi xa đến đâu sẽ phụ thuộc vào cách nó được định hình trong giai đoạn tiếp theo.

(Còn tiếp)