Pavel Durov, 'Mark Zuckerberg người Nga': chuyện 100 đứa con và ứng dụng gây tranh cãi

Pavel Durov từng được ví như là một thiên tài công nghệ kiểu Mark Zuckerberg của nước Nga. Nhưng giờ, ông đang phải đối mặt với một án tù ở Pháp.

Nhà đồng sáng lập tỷ phú của Telegram - một ứng dụng nhắn tin cực kỳ an toàn với hơn 900 triệu người dùng - được một số người tôn vinh là anh hùng chống độc tài và nhà vô địch về quyền tự do ngôn luận.

Với những người khác, ông là một ông trùm công nghệ độc ác và vô trách nhiệm, người chịu trách nhiệm tạo ra một nền tảng, nơi hoạt động tội phạm không bị kiểm soát.

Có vẻ như chính quyền Pháp thuộc phe sau. Vào hôm thứ Bảy tuần rồi, Durov đã bị bắt khi đến sân bay Le Bourget, gần Paris, sau khi đi bằng máy bay phản lực riêng từ Baku, Azerbaijan.

Người đàn ông 39 tuổi này bị cáo buộc không giải quyết được nạn tội phạm trên Telegram trong khuôn khổ cuộc điều tra về cáo buộc gian lận, buôn bán ma túy và thúc đẩy khủng bố trên nền tảng này, nơi các nhà phê bình gọi là một "web đen mới".

Việc bắt giữ ông là ví dụ nổi bật nhất về một giám đốc điều hành truyền thông xã hội bị bắt giữ, đặt ra những câu hỏi sâu sắc về tương lai của các mạng lưới được hàng tỷ người sử dụng, về chủ sở hữu của chúng và về việc các cơ quan quản lý và chính quyền đang đấu tranh để nắm bắt thế giới kỹ thuật số trong thời đại của chúng ta.

Nhưng một số người cũng coi đây là điểm nóng mới nhất trong cái mà họ gọi là cuộc chiến tranh lạnh mới giữa Nga và phương Tây - một phần là do suy đoán rằng Durov đã tìm cách gặp Putin khi ở Baku.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã nhanh chóng bác bỏ điều đó, nói rằng vụ bắt giữ Durov "hoàn toàn không phải là quyết định chính trị". Trong khi đó, Moscow đã phủ nhận bất kỳ cuộc gặp nào giữa người sáng lập Telegram và Putin đã diễn ra.

Tuy nhiên, có vẻ như phía Nga đã sẵn sàng xem xét khả năng vụ bắt giữ ông có động cơ chính trị, với các nhà lập pháp cho rằng việc bắt giữ Durov báo hiệu "quyền tự do ngôn luận ở châu Âu đã chết".

"Đối với phương Tây, không còn thứ gì gọi là 'người Nga tốt bụng' nữa", tờ báo lá cải nổi tiếng Komsomolskaya Pravda viết. Một tờ báo khác, Nezavisimaya Gazeta, tuyên bố "cú đánh vào Telegram đe dọa sẽ là một cú đánh vào nước Nga".

Pavel Durov - 'Mark Zuckerberg người Nga'

Câu chuyện về nền tảng này bắt đầu từ khi thành lập vào năm 2013, khi Durov và anh trai Nikolai bắt tay vào tạo ra một ứng dụng có khả năng cung cấp bảo mật và ẩn danh hoàn toàn cho người dùng.

Cho đến ngày nay, ứng dụng này vẫn tự mô tả mình là "trung lập về mặt chính trị" và không thu thập bất kỳ dữ liệu người dùng nào ngoài số điện thoại – thậm chí không có tên, email, ngày tháng hoặc ngày sinh.

Sự kiểm duyệt nhẹ nhàng vẫn là một phần trong sức hấp dẫn của ứng dụng này.

Ứng dụng được mã hóa an toàn và không bán dữ liệu cho bên thứ ba – Durov, người được cho là có giá trị tài sản lên tới 15 tỷ USD, rất tự tin vào tính bảo mật của ứng dụng đến mức trang web của ứng dụng này treo giải thưởng 300.000 USD cho bất kỳ ai chứng minh được rằng tin nhắn Telegram có thể được giải mã.

Chỉ sau hơn một thập kỷ, ứng dụng này đã vươn lên trở thành 1 trong 5 ứng dụng được tải xuống nhiều nhất trên thế giới.

Thành công của nó gắn liền với lịch sử của chính Durov.

Ông bà của ông nằm trong số hàng chục triệu người Nga bị Joseph Stalin đàn áp, ông nội của ông bị đưa đến một trong những trại lao động khổ sai khét tiếng ở Nga.

Bản thân Durov sinh năm 1984 tại Leningrad, khi đó là nước Nga Xô Viết, có cha mẹ là người Nga và Ukraine, và dành phần lớn thời thơ ấu của mình ở Turin, Ý, nơi cha ông làm việc.

Durov nói với đài truyền hình Mỹ Tucker Carlson trong một cuộc phỏng vấn vào đầu năm nay rằng ông và anh trai Nikolai đều là những thần đồng toán học.

Nikolai đã giành được một số huy chương vàng tại Kỳ thi Olympic Toán quốc tế và được phát trên truyền hình Ý khi giải phương trình bậc ba theo thời gian thực.

Gia đình trở về Nga khi cha của Durov - một học giả về văn học La Mã cổ đại - nhận được lời mời điều hành một khoa tại Đại học bang St. Petersburg, thời điểm đó Bức màn sắt đã sụp đổ.

Sau khi học xong, bản thân Durov đã đăng ký học ngành nghệ thuật tự do tại cùng trường đại học. Ở đó, ông bắt đầu lấy cảm hứng từ Thung lũng Silicon, và đặc biệt là thành công của Facebook, và tự học cách lập trình.

Sau khi tốt nghiệp, ông đã tạo ra VKontakte, một mạng xã hội tương tự như mạng mà Mark Zuckerberg và bốn người bạn cùng lớp Harvard của anh ở Hoa Kỳ nghĩ ra.

Thật vậy, bản thân Durov thường được mô tả là phiên bản của CEO Meta ở nước Nga.

VKontakte phát triển mạnh mẽ và nhanh chóng trở thành nền tảng xã hội phổ biến nhất của đất nước.

Durov kể từ đó đã mô tả nó như một "thiên đường của những người theo chủ nghĩa tự do" trên thị trường internet không được quản lý tồn tại ở Nga vào thời điểm đó.

Nhưng vào năm 2011, tình thế đã thay đổi.

Putin, khi đó là Thủ tướng nước Nga, đã nói rõ rằng ông đang tìm cách quay trở lại chức tổng thống và Durov đã bị Điện Kremlin chỉ trích vì từ chối tuân thủ các yêu cầu chặn hoạt động của phe đối lập trên VKontakte trong bối cảnh các cuộc biểu tình rầm rộ về cuộc bầu cử quốc hội đang gây tranh cãi.

Durov đã chế giễu bằng việc đăng một bức ảnh chế về một chú chó mặc áo hoodie với lưỡi thè ra, cũng như công khai các bản quét tiết lộ các yêu cầu của Moscow.

Mối quan hệ giữa Durov và chính quyền Putin tiếp tục trở nên tồi tệ trong những năm sau đó.

Cảnh sát vũ trang đã đột kích căn hộ của ông ở St Petersburg và vào năm 2014, ông buộc phải rời khỏi Nga hoàn toàn sau khi bị sa thải khỏi vị trí giám đốc điều hành của VKontakte sau khi công khai từ chối giao dữ liệu của người dùng cho các cơ quan an ninh Nga và chặn tài khoản của cố lãnh đạo phe đối lập Alexei Navalny.

Ngay trước khi chạy trốn, ông được cho là đã được St. Kitts và Nevis cấp quyền công dân sau khi đầu tư 250.000 USD vào ngành công nghiệp đường của quốc gia Caribe này.

"Tôi thà được tự do còn hơn phải nghe lệnh của bất kỳ ai", ông đã nói như vậy kể từ khi rời khỏi Nga.

Câu chuyện 100 đứa con

Năm 2021, ông đã gây tranh cãi khi được cấp quốc tịch Pháp và trước khi bị bắt, ông chủ yếu cư trú tại Dubai, sau khi có được hộ chiếu Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Không rõ liệu ông đã từ bỏ quốc tịch Nga của mình hay chưa.

Giống như một số ông trùm công nghệ khác, Durov được cho là có lối sống khổ hạnh, kiêng thịt, rượu, cà phê và đường và đã học hơn tám ngôn ngữ, bao gồm tiếng Ả Rập, tiếng Ukraina, tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Latinh.

Năm 2019, ông nói với những người theo dõi Telegram của mình rằng ông đã thử nghiệm "không ăn gì cả", thực hiện các đợt nhịn ăn cực độ để cải thiện "sự minh mẫn trong suy nghĩ".

Ông cũng nói rằng "lưu tâm đến loại thông tin mà chúng ta tiêu thụ cũng quan trọng đối với sức khỏe của chúng ta như loại thực phẩm chúng ta ăn", vì vậy ông tránh xa phim kinh dị và thích những bộ phim có "những câu chuyện thành công đầy lạc quan".

Bộ phim chuyển thể từ tác phẩm của Roald Dahl Wonka, có sự tham gia của Hugh Grant và Timothée Chalamet, là tác phẩm phát hành yêu thích của ông vào năm ngoái.

Durov được cho là bắt đầu mỗi ngày bằng "những bài hát giữa thế kỷ 20 thể hiện niềm vui, chẳng hạn như "Oh, What a Beautiful Morning" hoặc "What a Wonderful World", và tránh những lời bài hát gợi lên "những viễn cảnh không mong muốn".

Thật kỳ lạ, trong khi vẫn còn độc thân và từng nói rằng ông thích sống một mình, Durov tiết lộ trong một bài đăng trên Telegram rằng ông tin mình đã làm cha của hơn 100 đứa trẻ thông qua việc hiến tinh trùng.

Ông cho biết 15 năm trước, ông đã được một người bạn đang gặp khó khăn trong việc có con tiếp cận. Người bạn đó đã yêu cầu Durov hiến tinh trùng của mình để ông và bạn đời có thể có con, và Durov đã đồng ý.

"Ông chủ của phòng khám nói với tôi rằng "vật liệu hiến tặng chất lượng cao" đang khan hiếm và tôi có nghĩa vụ công dân là phải hiến tặng nhiều tinh trùng hơn để giúp đỡ nhiều cặp đôi hơn một cách ẩn danh", Durov nói.

"Đến năm 2024, hoạt động hiến tặng trước đây của tôi đã giúp hơn một trăm cặp đôi ở 12 quốc gia có con... Bây giờ tôi dự định sẽ công khai DNA của mình để những đứa con ruột của tôi có thể tìm thấy nhau dễ dàng hơn".

Quyền riêng tư tối thượng

Trên Instagram, nơi anh có 1,5 triệu người theo dõi, Durov thường xuyên đăng ảnh về những điểm đến kỳ lạ, mặc dù anh cho biết mình không đi nghỉ mà làm việc từ xa.

Trong một bài đăng gần đây, anh trích dẫn lời triết gia Khắc kỷ Marcus Aurelius: "Một người đàn ông phải đứng thẳng, không phải được người khác giữ thẳng".

Thật khó để biết bất cứ điều gì về Durov thực sự là ai từ dấu vết trực tuyến của anh ấy và anh ấy hiếm khi trả lời phỏng vấn, nhưng sau đó sự khó hiểu nằm trong DNA của Telegram.

Ứng dụng này được điều hành thông qua một mạng lưới phức tạp gồm các máy chủ quốc tế và các công ty vỏ bọc để bảo vệ nó khỏi các quy định và sự can thiệp của chính phủ.

Năm 2018, Durov xác nhận trên X, sau đó là Twitter, rằng Telegram có trụ sở chính tại Dubai, nhưng "không có khả năng sẽ xem xét bất kỳ địa điểm nào là trụ sở cố định của [mình]".

Vào tháng 3 năm nay, có thông tin cho biết Telegram sắp có lãi và đang cân nhắc IPO.

Quyền riêng tư là tối quan trọng – Telegram cung cấp cho người dùng tin nhắn và cuộc gọi an toàn, cũng như khả năng tạo "nhóm" để giao tiếp với tối đa 200.000 người hoặc "kênh" để phát sóng đến số lượng không giới hạn.

Telegram cũng có chức năng "Trò chuyện bí mật" tự hủy.

Năm 2015, Durov cho biết kể từ khi Telegram được thành lập, "chúng tôi chưa tiết lộ một byte dữ liệu người dùng nào cho bên thứ ba, bao gồm cả các quan chức chính phủ".

Các biện pháp bảo vệ của ứng dụng đã biến nó thành một nguồn tin tức hữu ích ở những nơi trên thế giới nơi kiểm duyệt tràn lan và là một công cụ quan trọng cho các nhà hoạt động dân chủ sống dưới các chế độ áp bức như ở Iran và Belarus.

Ứng dụng này đặc biệt phổ biến ở các nước thuộc Liên Xô cũ và được Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy và công dân Nga sử dụng rộng rãi để truy cập thông tin không bị kiểm duyệt về cuộc chiến tranh Nga-Ukraine.

Mặc dù Telegram đã bị chặn ở Nga vào năm 2018 do các quy tắc về quyền riêng tư, lệnh cấm đã được dỡ bỏ hai năm sau đó khi chính phủ Nga bắt đầu sử dụng nền tảng này để truyền bá thông tin y tế công cộng liên quan đến đại dịch Covid-19.

Hiện tại, Điện Kremlin dường như không còn ác cảm nữa, họ có một kênh chính thức trên ứng dụng này, với hơn 200.000 người theo dõi, và một số quan chức cấp cao khác của Nga cũng vậy.

Vào hôm thứ Hai, một kênh Telegram của Nga được cho là gần gũi với các cơ quan tình báo của đất nước, Baza, đã đưa tin rằng các quan chức an ninh đã nhận được chỉ thị xóa ứng dụng này sau vụ bắt giữ Durov.

Margarita Simonyan, biên tập viên của kênh tuyên truyền RT của Điện Kremlin, cho biết vào hôm Chủ Nhật: "Bất kỳ ai đã quen sử dụng Telegram để trò chuyện và trò chuyện nhạy cảm đều phải xóa ngay lập tức và đừng làm như vậy trong tương lai".

Mặt trái của Telegram

Nhưng Telegram cũng có mặt đen tối, với các tính năng riêng tư và ẩn danh khiến nền tảng này trở thành nơi ẩn náu an toàn cho tội phạm.

Các nhà nghiên cứu đã cảnh báo rằng Telegram là một hệ sinh thái lan rộng của nội dung bất hợp pháp và bạo lực liên quan đến các thuyết âm mưu cực hữu, chủ nghĩa cực đoan, khủng bố và lạm dụng trẻ em.

Việc sử dụng ứng dụng này tăng vọt ở Anh sau vụ giết hại ba nữ sinh ở Southport vào tháng trước và nó được cho là có liên quan rộng rãi đến tình trạng bất ổn bạo lực xảy ra sau đó trên các đường phố trên khắp đất nước, được những kẻ kích động cực hữu sử dụng để kích động và tổ chức các cuộc bạo loạn.

Nền tảng này hoạt động để xóa nội dung bất hợp pháp và có hại trên các kênh công cộng, nhưng trang web của nó cho biết: "Tất cả các cuộc trò chuyện Telegram và trò chuyện nhóm đều là riêng tư giữa những người tham gia. Chúng tôi không xử lý bất kỳ yêu cầu nào liên quan đến chúng".

Trước khi ứng dụng này có lập trường cứng rắn hơn đối với nội dung liên quan đến khủng bố, đặc biệt là vào năm 2019 sau vụ tấn công khủng bố chết người trên Cầu London, đây là nền tảng được các nhóm Nhà nước Hồi giáo ưa chuộng.

Các chuyên gia cảnh báo rằng nó vẫn là ổ tuyên truyền bạo lực.

Sau vụ tấn công Israel ngày 7 tháng 10 của Hamas, nhóm này đã nhiều lần sử dụng nền tảng này để phát tán nội dung.

Vào giữa tháng 10 năm ngoái, Durov đã xuất hiện để bảo vệ việc Hamas sử dụng Telegram – trong một bài đăng trên ứng dụng, ông viết: “Mỗi ngày, những người điều hành Telegram và các công cụ AI xóa hàng triệu nội dung có hại rõ ràng khỏi nền tảng công cộng của chúng tôi. Tuy nhiên, việc giải quyết các nội dung liên quan đến chiến tranh hiếm khi rõ ràng. Đầu tuần này, Hamas đã sử dụng Telegram để cảnh báo người dân ở Ashkelon rời khỏi khu vực trước khi họ tấn công bằng tên lửa. Việc đóng kênh của họ có giúp cứu sống nhiều người hơn không – hay sẽ gây nguy hiểm cho nhiều người hơn?”

Những người lính trong Lực lượng Phòng vệ Israel cũng bị phát hiện đang điều hành một kênh Telegram đồ họa trái phép. Tuyên truyền, thông tin sai lệch và bạo lực tràn lan. Các kênh trên ứng dụng này được cho là bán vũ khí, ma túy và thẻ ngân hàng sao chép bất hợp pháp.

Sau đó, Telegram, có lẽ hơn bất kỳ ứng dụng lớn nào khác, dường như đã trở thành một chiến trường kỹ thuật số – nơi mà chính quyền, tội phạm và chính Durov tham gia vào một cuộc chiến có rủi ro cao.

Chắc chắn, vụ bắt giữ anh ta đã gây ra cả sự phẫn nộ và nhẹ nhõm.

Nhà lập pháp Nga Maria Butina cho biết Durov là "nạn nhân của cuộc săn phù thủy của phương Tây", đồng thời nói thêm rằng vụ bắt giữ ông có nghĩa là "quyền tự do ngôn luận ở châu Âu đã chết".

Elon Musk, một ông trùm công nghệ và là người ủng hộ "quyền tự do ngôn luận", trong khi đó đã sử dụng nền tảng X của mình, trước đây gọi là Twitter, để kêu gọi cảnh sát Pháp thả tự do cho Durov (FreePavel).

"Tôi không nghĩ rằng chúng ta nên kiểm soát mọi người theo cách họ thể hiện bản thân... Nếu không, chúng ta có thể nhanh chóng trở thành chủ nghĩa độc đoán", chính Durov đã nói với tờ Financial Times hồi tháng 3 năm nay.

Tuy nhiên, những người khác lại có quan điểm khác.

Durov có thể coi ứng dụng của mình là sản phẩm của cam kết sắt đá về quyền riêng tư và quyền tự do ngôn luận, nhưng những người chỉ trích cho rằng nó thực sự đã trở thành một 'miền Tây hoang dã trực tuyến', đóng vai trò là nam châm thu hút những kẻ xấu muốn trốn tránh các hạn chế chặt chẽ hơn trên các nền tảng đối thủ.

"Đủ rồi với sự miễn trừ của Telegram", một điều tra viên người Pháp cho biết vào hôm Chủ Nhật. Khi Durov đang chờ ra hầu tòa, có vẻ như trường hợp đó vẫn có thể xảy ra.

Nhưng trong một tuyên bố thách thức được đưa ra vào cuối Chủ Nhật, Telegram cho biết họ "tuân thủ luật pháp EU", đồng thời nói thêm rằng việc kiểm duyệt của họ "nằm trong tiêu chuẩn của ngành và liên tục được cải thiện".

"Pavel Durov không có gì phải che giấu và thường xuyên đi lại ở châu Âu. Thật vô lý khi tuyên bố rằng một nền tảng hoặc chủ sở hữu của nền tảng đó phải chịu trách nhiệm về việc lạm dụng nền tảng đó", tuyên bố cho biết.

"Chúng tôi đang chờ đợi một giải pháp nhanh chóng cho tình hình này. Telegram luôn sát cánh cùng tất cả các bạn", tuyên bố nêu rõ.