Luật hóa cơ chế xử lý nợ xấu: Lợi ích kép cho cả bên vay và ngân hàng

Không chỉ giúp ngân hàng có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn trong thu hồi nợ, động thái này còn được xem là bước chuyển từ cơ chế ứng phó tạm thời sang nền tảng vận hành ổn định và lâu dài.

Nợ xấu tăng tốc sau khi cơ chế đặc thù bị gián đoạn

Nghị quyết 42 từng được xem là công cụ quan trọng giúp hệ thống ngân hàng đẩy nhanh xử lý tài sản bảo đảm và thu hồi các khoản nợ tồn đọng. Trong giai đoạn nghị quyết còn hiệu lực, tỷ lệ nợ xấu toàn ngành duy trì ở mức thấp, nhiều khoản vay khó đòi được giải quyết nhanh hơn đáng kể so với trước.

Tuy nhiên, khi cơ chế này dừng áp dụng từ đầu năm 2024, hoạt động xử lý nợ bắt đầu xuất hiện những điểm nghẽn mới.

Đứng ở góc độ cơ quan quản lý khu vực, ông Nguyễn Đức Lệnh – Phó Giám đốc NHNN Chi nhánh Khu vực 2 nhận định rằng, việc một số quy định then chốt của Nghị quyết 42 hết hiệu lực mà chưa có quy định khác thay thế ngay lập tức đã tạo ra "độ chững" trong công tác xử lý nợ xấu.

Theo đó, lợi dụng sự thiếu hụt pháp lý, Khách hàng bắt đầu xuất hiện tâm lý chây ì, để trì hoãn hoặc né tránh nghĩa vụ hoàn trả vốn.

Thực tế cho thấy, tỷ lệ nợ xấu nội bảng toàn hệ thống đã tăng lên 4,3% vào tháng 1/2025, trong khi nhiều năm trước đó luôn được duy trì dưới ngưỡng 2%. Việc thiếu cơ chế hỗ trợ thu giữ tài sản bảo đảm khiến nhiều ngân hàng gặp khó trong quá trình thu hồi vốn.

Ở góc độ pháp lý, nhiều chuyên gia cho rằng điều khó nhất không nằm ở việc xác định quyền của ngân hàng, mà là khả năng thực thi quyền đó trên thực tế.

Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm - cho biết trong giai đoạn thiếu khung pháp lý, quyền thu giữ tài sản bảo đảm (TSBĐ) của ngân hàng thực chất chỉ còn là "quyền hình thức".

Ngân hàng có quyền thu giữ tài sản nếu bên vay vi phạm, nhưng khi xuống hiện trường thì bị ngăn cản, người vay/bảo đảm cố thủ hoặc tẩu tán tài sản, trong khi Công an và chính quyền địa phương thường từ chối hỗ trợ vì thiếu quy định cưỡng chế rõ ràng.

Để minh chứng, Luật sư Trương Anh Tú dẫn chứng trường hợp điển hình do TAT Law Firm trực tiếp hỗ trợ: Một doanh nghiệp thực phẩm thế chấp nhà xưởng và thiết bị sản xuất cho ngân hàng, tại thời điểm khoản vay chuyển nợ xấu thì tổng giá trị các tài sản thế chấp theo giá trị trường ước tính khoảng 90 tỷ đồng.

Nhưng doanh nghiệp không hợp tác bàn giao tài sản để cấn trừ nợ, ngân hàng thì không thể thu giữ ngay vì các lực lượng hỗ trợ từ chối can thiệp do "không có quy định cưỡng chế". Hệ quả là sau gần 5 năm theo đuổi vụ kiện, giá trị tài sản đảm bảo chỉ còn hơn 40 tỷ đồng do hư hỏng, xuống cấp và giá bất động sản trên thị trường giảm.

Theo ông Tú, hệ quả của tình trạng này là rất lớn. Nếu chấp nhận bàn giao ngay từ đầu, khách hàng có thể dùng toàn bộ tiền xử lý tài sản bảo đảm ở mức 90 tỷ đồng để tất toán cho toàn bộ nghĩa vụ tại ngân hàng, thậm chí có thể còn dư ra được một khoản do khi thẩm định ngân hàng luôn chỉ cho vay tối đa 85% giá trị tài sản.

Nhưng việc kéo dài thời gian thu giữ và xử lý khiến cho tổng dư nợ của khách hàng tăng đáng kể trong thời gian chờ xử lý, còn giá trị tài sản đã giảm đi một nửa nên không đủ để cấn trừ hết cho khoản dư nợ, khiến khách hàng còn phải bù thêm một khoản khác để có thể tất toán hết khoản vay tại ngân hàng.

Đồng quan điểm, Luật sư Trương Thanh Đức – Giám đốc Công ty Luật ANVI bày tỏ sự đáng tiếc khi các xung đột pháp lý làm xói mòn quyền lợi của các bên tham gia hợp đồng tín dụng. Những "nút cổ chai" về luật khiến tài sản xử lý được về mặt nguyên tắc nhưng khó chuyển hóa thành dòng tiền thực tế.

Tạo cơ chế đủ mạnh để dòng vốn quay vòng

Theo ông Tú, một cơ chế xử lý nợ xấu hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào việc pháp luật có trao thêm quyền hay không, mà còn phụ thuộc vào khả năng phối hợp đồng bộ và thực thi thống nhất giữa các chủ thể liên quan. Điều thị trường cần là quyền đó được thực hiện đúng thủ tục, đúng giới hạn và đủ ổn định trên thực tế.

Theo chuyên gia xử lý nợ thế chấp của VPBank - ngân hàng có mức tăng trưởng tín dụng 10,7% trong quý đầu năm 2026, mức tăng gần như cao nhất thị trường - điểm thay đổi quan trọng nhất của Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi là lần đầu tiên quyền thu giữ tài sản bảo đảm được luật hóa với phạm vi áp dụng rộng hơn trước.

Thay vì chỉ mang tính chất thí điểm như Nghị quyết 42, quy định mới xác lập rõ điều kiện thu giữ, trách nhiệm công khai thông tin và vai trò phối hợp của chính quyền địa phương trong quá trình xử lý tài sản bảo đảm.

Theo Điều 198a, tổ chức tín dụng và đơn vị xử lý nợ được phép thu giữ tài sản của khoản vay đã chuyển thành nợ xấu nếu khách hàng không bàn giao theo cam kết. Tuy nhiên, việc thực hiện phải đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện như hợp đồng có điều khoản cho phép thu giữ, tài sản không tranh chấp, không bị kê biên và ngân hàng đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thông báo công khai.

Đối với bất động sản, thông tin thu giữ phải được công khai ít nhất 15 ngày trước thời điểm thực hiện. Trong quá trình thu giữ, công an và chính quyền cấp xã có trách nhiệm phối hợp đảm bảo an ninh, trật tự.

Theo đánh giá của CTCP Chứng khoán VnDirect, việc luật hóa các cơ chế cốt lõi từ Nghị quyết 42 có thể giúp tỷ lệ nợ xấu toàn ngành giảm xuống dưới 3% ngay trong năm 2026. Khi quá trình xử lý tài sản bảo đảm diễn ra minh bạch và hiệu quả hơn, nguồn vốn bị "kẹt" trong nợ xấu sẽ có cơ hội quay trở lại phục vụ nền kinh tế.