Những lớp học đắt giá nhất thế giới

Một buổi sáng ở Fresno, California, trong một lớp học của Aspen Valley Prep Academy, mỗi học sinh nhìn vào một màn hình khác nhau. Một em đang học đại số nâng cao, trong khi bạn cùng bàn vẫn đang hoàn thành một bài học cơ bản của tuần trước. Giáo viên theo dõi từng học sinh qua một bảng dữ liệu hiển thị trên laptop.

Hệ thống này đến từ Summit Learning - một nền tảng học tập cá nhân hóa do Summit Public Schools phát triển với sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ Chan Zuckerberg Initiative (CZI - tổ chức của hai vợ chồng tỷ phú Mark Zuckerberg). Chỉ trong vài năm, chương trình này mở rộng từ 19 trường lên hàng trăm trường, phục vụ hơn 200.000 học sinh trên khắp nước Mỹ.

Những lớp học như vậy thay đổi cách nhìn về tri thức. Nếu trước đây giáo dục mang tính tập thể khi trong cùng một lớp học, học một chương trình thì mô hình mới coi mỗi cá nhân là một hệ thống riêng biệt, tách biệt việc học gì, học khi nào, đến cách đo lường tiến bộ của học sinh. Nói cách khác đây là sự cá nhân hóa giáo dục ở quy mô lớn. Và đứng sau nó là tư nhân mà không phải là Bộ giáo dục Mỹ.

Biến lớp học thành nền tảng dữ liệu

Câu chuyện của Summit Learning là biểu hiện tiêu biểu của một làn sóng lớn, khi các tỷ phú công nghệ và tài chính đang muốn "thiết kế lại" hệ thống giáo dục.

Mark Zuckerberg và Priscilla Chan bắt đầu CZI năm 2015 với cam kết ban đầu là phân bổ phần lớn tài sản của họ vào các lĩnh vực như khoa học và giáo dục. Đến năm 2026, tổ chức này đã giải ngân hơn 7,2 tỷ USD dưới dạng tài trợ và đầu tư, trong đó giáo dục là một trụ cột.

Nhưng điều đáng chú ý là CZI không chỉ đơn thuần tài trợ học bổng hay xây trường. Họ xây mới cả hạ tầng công nghệ giáo dục, từ nền tảng học tập cá nhân hóa đến các công cụ AI trong lớp học.

Trong một lớp học sử dụng Summit Learning, học sinh được giao mục tiêu cá nhân, theo dõi tiến độ hàng ngày, đặt câu hỏi trực tiếp cho hệ thống và giáo viên. Phụ huynh có thể xem dữ liệu học tập theo thời gian thực. Và, lớp học trở thành một nền tảng dữ liệu.

Bill Gates và những "cải cách quy mô hệ thống"

Zuckerberg đầu tư vào việc tái thiết lớp học từ bên trong, thì Bill Gates lại chọn con đường khác thay đổi toàn bộ cấu trúc vận hành của giáo dục.

Trong hơn 2 thập niên, Quỹ Bill & Melinda Gates đã chi hàng tỷ USD cho giáo dục tại Mỹ, từ cải cách trường trung học, xây dựng chuẩn Common Core cho đến các chương trình đánh giá giáo viên dựa trên kết quả học sinh.

Riêng trong thập niên gần đây, quỹ này đã phân bổ hơn 11,6 tỷ USD cho 471 trường đại học và tổ chức giáo dục tại 66 quốc gia.

Ở cấp phổ thông, một trong những dự án gây ảnh hưởng lớn nhất là chương trình "small schools" - chia các trường trung học lớn thành các đơn vị nhỏ hơn để cải thiện chất lượng học tập. Sau đó, quỹ tiếp tục chuyển sang tài trợ cho Common Core, tạo ra một bộ tiêu chuẩn học tập áp dụng rộng rãi trên toàn nước Mỹ.

Đây không phải là những thay đổi nhỏ lẻ. Chúng là những thay đổi về cách hệ thống giáo dục đánh giá và định nghĩa thành công. Các cải cách giáo dục này không chỉ nhắm tới kết quả học tập, mà còn định hình cách toàn xã hội hiểu về giáo dục, cách kiến thức và tri thức được sản xuất và phân bổ

Một trường trung học ở Memphis và giấc mơ viết lại mô hình 100 năm trước

Ở Memphis, Tennessee, học sinh của Crosstown High School không học theo thời khóa biểu cố định mà tham gia vào các dự án liên ngành, gắn với các vấn đề thực tế, từ thiết kế đô thị đến kinh doanh địa phương.

Ngôi trường này là một trong những "Siêu trường học" đầu tiên được tài trợ bởi XQ Institute, sáng kiến do Laurene Powell Jobs sáng lập. Năm 2016, XQ đã tổ chức một cuộc thi toàn quốc để "viết lại trường trung học Mỹ". Mười đội chiến thắng được nhận 10 triệu USD mỗi đội để xây dựng hoặc tái cấu trúc trường học của mình.

Tổng cộng, chương trình đã phân bổ hơn 100 triệu USD để thử nghiệm các mô hình trường học mới, từ học theo dự án, đánh giá dựa trên năng lực, đến tích hợp kỹ năng nghề vào chương trình học.

Trong trường Crosstown, học sinh có thể dành hàng tuần để phát triển một dự án thay vì làm bài kiểm tra mỗi tuần. Điểm số không phải trung tâm. Kỹ năng và sản phẩm học tập mới là thứ được đánh giá, biến giáo dục trở thành một quá trình thiết kế trải nghiệm. Các hoạt động này gần với cách các nhà đầu tư mạo hiểm vận hành hơn là giáo dục truyền thống. Có thể nói đây là một "phòng thí nghiệm xã hội".

Reed Hastings và logic "charter school"

Reed Hastings - nhà sáng lập Netflix, lại theo đuổi một con đường mở rộng mạng lưới trường charter [trường công nhưng có tính tự chủ cao, gần như trường bán công].

Trong nhiều năm, Hastings đã tài trợ hàng chục triệu USD cho các tổ chức như KIPP, Rocketship Education, và NewSchools Venture Fund - những đơn vị xây dựng và vận hành các hệ thống trường bán công, hoạt động độc lập hơn so với trường công truyền thống.

Ông cũng lập Quỹ Hastings trị giá 100 triệu USD để mở rộng các mô hình giáo dục này.

Tại các trường như KIPP, học sinh thường có thời gian học dài hơn, chương trình học tập trung mạnh vào kết quả, và giáo viên được đánh giá liên tục. Sau khi nhận thấy tỷ lệ tốt nghiệp đại học của học sinh chưa cao, hệ thống này đã bổ sung các chương trình hỗ trợ sinh viên sau khi ra trường và tỷ lệ hoàn thành đại học của học sinh tại New York đã tăng từ 33% lên 46%.

Ở một mức độ nào đó, đây là nỗ lực mang tinh thần của Netflix vào giáo dục: thử nghiệm liên tục, chấp nhận thất bại, và tối ưu hóa trải nghiệm "người dùng" trong trường hợp này là học sinh. Nhưng cũng giống như trong ngành giải trí, nơi thuật toán có thể định hình thị hiếu, giáo dục kiểu mới cũng đặt ra câu hỏi về việc ai là người được quyết định điều gì là "tốt" cho người học.

100 giáo viên mỗi năm

Tại Trung Quốc, Jack Ma bắt đầu từ giáo viên. Từ năm 2015, chương trình Rural Teachers Initiative (Sáng kiến giáo viên nông thông) mỗi năm chọn 100 giáo viên nông thôn xuất sắc, trao cho mỗi người khoảng 100.000 nhân dân tệ cùng ba năm hỗ trợ tài chính và đào tạo chuyên môn.

Song song với nó là chương trình dành cho hiệu trưởng, với khoản hỗ trợ lên tới 500.000 nhân dân tệ mỗi người, nhằm cải thiện toàn bộ cách quản trị trường học. Quy mô này không lớn so với các quỹ phương Tây. Nhưng cách tiếp cận lại khác vì Jack Ma tập trung vào con người vận hành hệ thống.

Trong các cuộc gặp với giáo viên, ông thường nhấn mạnh rằng giáo dục trong kỷ nguyên AI không nên tập trung vào việc "trả lời đúng", mà là khả năng đặt câu hỏi. Đó là một triết lý giáo dục và cũng là một định hướng chiến lược trong xã hội hiện đại.

Khi tài trợ và đầu tư không có ranh giới rõ ràng

Điểm đáng chú ý là tất cả những hoạt động này hiếm khi được gọi là đầu tư mà được gọi là đổi mới, cải cách, cơ hội. Những ví dụ trên nếu đặt cạnh nhau sẽ biến thành một cấu trúc hoàn chỉnh trong cải cách giáo dục từ hạ tầng công nghệ (Zuckerberg) đến chuẩn mực đánh giá (Gates) sau đó là mô hình trường học (Powell Jobs, Hastings) và cuối cùng là con người vận hành (Jack Ma). Mỗi một khâu này đều chưa tạo ra lợi nhuận trực tiếp nhưng nó đã ảnh hưởng đến cách tri thức được tạo ra và phân phối.

Trở lại lớp học ở Fresno, nơi mỗi học sinh học theo một cách riêng, một con đường riêng không liên quan đến chính sách công, không có sự kiểm soát chặt chẽ của nhà quản lý. Vậy ai sẽ chịu trách nhiệm với những cách kiến thức được chia nhỏ, cách tiến bộ được đo lường, cách học sinh tương tác với tri thức sẽ theo những đứa trẻ này suốt cuộc đời.

Những câu hỏi này không dễ trả lời. Nhưng chúng cho thấy rằng giáo dục không còn là một lĩnh vực trung lập mà có thể trở thành một tài sản vô hình nhưng cực kỳ lớn lao có thể bị tư nhân thao túng trong tương lai.