Từ NDA đến biệt thự kín cổng: Giới siêu giàu mua im lặng như thế nào?

Nếu với tầng lớp trung lưu, sự riêng tư là trạng thái mong muốn, thì với giới siêu giàu, sự im lặng là một loại tài sản chiến lược.

Khi im lặng trở thành hàng hóa

Các nhà nghiên cứu về bất bình đẳng thường chỉ ra rằng, khác biệt lớn nhất giữa người giàu và người rất giàu không nằm ở quy mô tài sản, mà ở khả năng kiểm soát thông tin. Tiền cho phép họ không chỉ phản ứng với khủng hoảng, mà ngăn khủng hoảng xuất hiện trên mặt báo ngay từ đầu.

Có 2 công cụ phổ biến nhất để mua sự im lặng là NDA (Non-Disclosure Agreement - thỏa thuận không tiết lộ), các dàn xếp pháp lý ngoài tòa, và SLAPP [Strategic Lawsuit Against Public Participation, tạm dịch là vụ kiện chiến lược nhằm bịt miệng dư luận].

Trong đó, SLAPP là những vụ kiện (thường là phỉ báng, vu khống, xâm phạm danh dự, vi phạm kinh doanh…) do người rất giàu hoặc tổ chức cực mạnh khởi xướng với mục tiêu chính không phải là chứng minh mình đúng, mà là: kéo đối phương vào cuộc chiến pháp lý tốn kém, làm họ cạn tiền, cạn thời gian, cạn tinh thần, cuối cùng tự chọn im lặng hoặc rút lui.

Luật sư David Hooper, tác giả cuốn Buying Silence [Mua đặc quyền im lặng], gọi đây là "một nền công nghiệp im lặng trị giá hàng tỷ USD mỗi năm", nơi luật pháp được dùng không phải để tìm ra sự thật, mà để khiến việc nói ra sự thật trở nên quá đắt đỏ.

Michael Bloomberg: Đế chế tin tức và những hợp đồng không nói

Michael Bloomberg, nhà sáng lập Bloomberg LP và cựu thị trưởng New York, là trường hợp điển hình cho việc kiểm soát câu chuyện cá nhân bằng NDA. Trong chiến dịch tranh cử tổng thống Mỹ năm 2020, ông bị chất vấn công khai về việc công ty của mình đã ký các thỏa thuận không tiết lộ với nhiều nhân viên nữ liên quan đến cáo buộc phân biệt đối xử và quấy rối.

Bloomberg thừa nhận các NDA tồn tại và ban đầu từ chối hủy bỏ với lý do đây là thỏa thuận "tự nguyện giữa hai bên", một lập luận vấp phải phản ứng dữ dội từ công chúng và các nhà hoạt động nữ quyền. Chỉ sau áp lực chính trị lớn, ông mới đồng ý giải phóng một số trường hợp khỏi NDA, nhưng không công bố toàn bộ quy mô của mạng lưới thỏa thuận im lặng này.

Với Bloomberg, chi phí tài chính của các dàn xếp gần như không đáng kể so với giá trị lớn hơn nhiều: giữ hình ảnh cá nhân và doanh nghiệp không bị bào mòn bởi tranh tụng kéo dài.

Vụ Jeff Bezos - National Enquirer: Một nỗ lực cưỡng ép im lặng thất bại

Đầu năm 2019, National Enquirer - tờ báo lá cải thuộc sở hữu của American Media Inc. (AMI) - đăng loạt bài về mối quan hệ ngoài hôn nhân của Jeff Bezos, kèm các tin nhắn riêng tư mà chỉ ông và bạn gái khi đó, Lauren Sánchez, biết.

Việc này khiến Bezos mở một cuộc điều tra độc lập nhằm xác định cách thông tin bị đánh cắp và liệu việc đăng tải có động cơ chính trị hay không, trong bối cảnh Washington Post (do Bezos sở hữu) đang điều tra các vấn đề nhạy cảm liên quan đến chính quyền Mỹ và Saudi Arabia.

Theo Bezos, khi AMI biết ông đang điều tra, lãnh đạo tập đoàn - đứng đầu là CEO David Pecker - đã gửi email đe dọa: nếu Bezos không chấm dứt điều tra và không ra tuyên bố công khai khẳng định Enquirer "không bị chi phối bởi động cơ chính trị", AMI sẽ công bố thêm các ảnh nhạy cảm, bao gồm ảnh khỏa thân. Các email này được Bezos công khai trên Medium với tiêu đề "No Thank You, Mr. Pecker".

Vụ việc đặc biệt nghiêm trọng vì tại thời điểm đó, AMI đang nằm trong thỏa thuận không truy tố với Bộ Tư pháp Mỹ, cam kết không phạm thêm tội nào. Các công tố viên liên bang sau đó xem xét liệu hành vi trên có cấu thành tội tống tiền (extortion) và vi phạm thỏa thuận này hay không.

Bezos từ chối dàn xếp và chọn công khai toàn bộ sự việc. AMI phủ nhận cáo buộc nhưng chịu áp lực pháp lý và uy tín lớn; không lâu sau, David Pecker rời vị trí điều hành, còn National Enquirer được bán lại cho chủ mới. Vụ việc trở thành một ví dụ hiếm hoi cho thấy nỗ lực "mua sự im lặng" của giới quyền lực có thể thất bại khi gặp đối trọng đủ lớn.

Jack Ma và sự im lặng bắt buộc

Nếu ở phương Tây, sự im lặng của tỷ phú thường được mua bằng tiền, luật sư và NDA, thì ở Trung Quốc, im lặng còn có một tầng quyền lực khác. Jack Ma là trường hợp điển hình cho việc một tỷ phú không còn được phép quyết định khi nào nên im lặng.

Sau bài phát biểu chỉ trích hệ thống tài chính Trung Quốc tại diễn đàn Bund Summit ở Thượng Hải tháng 10/2020, Jack Ma gần như biến mất khỏi đời sống công khai. Chỉ vài ngày sau, thương vụ IPO của Ant Group trị giá hơn 37 tỷ USD - dự kiến là lớn nhất thế giới - bị đình chỉ đột ngột. Bloomberg và Reuters cho biết, từ đó, Jack Mahạn chế xuất hiện trước công chúng trong suốt nhiều năm, trong bối cảnh Ant Group và Alibaba chịu một cuộc siết chặt quy định chưa từng có.

Khác với các tỷ phú Mỹ, Jack Ma không mua sự im lặng bằng dàn xếp pháp lý với cá nhân tố cáo. Ông chấp nhận rút lui khỏi quyền kiểm soát, giảm ảnh hưởng biểu quyết tại Ant Group từ hơn 50% xuống chỉ còn khoảng 6%, đổi lấy việc tập đoàn này có cơ hội tiếp tục phát triển.

Trong trường hợp này, sự im lặng không đến từ hợp đồng, mà từ thỏa hiệp. Nó cho thấy một giới hạn rất rõ người rất giàu có thể mua nhiều thứ, nhưng không phải quyền lên tiếng vô điều kiện.

Mark Zuckerberg: NDA, biệt thự và sự im lặng ở Hawaii

Nếu Bloomberg mua sự im lặng trong nội bộ doanh nghiệp, Zuckerberg mua sự im lặng bằng địa lý và pháp lý. Trong hơn một thập kỷ, CEO Meta đã âm thầm mua hơn 2.300 mẫu đất ở đảo Kauai (Hawaii), xây dựng một khu phức hợp khép kín với hệ thống an ninh và bảo mật cực cao.

Theo điều tra của WIRED và Hawai‘i Public Radio, hàng trăm công nhân làm việc trong khu đất này đều phải ký NDA nghiêm ngặt, khiến gần như không ai có thể tiết lộ Zuckerberg đang xây dựng những gì bên trong khuôn viên rộng lớn đó. Ngay cả chính quyền địa phương cũng chỉ biết thông tin qua các hồ sơ cấp phép rời rạc.

Ở đây, im lặng không chỉ là hợp đồng, mà là một môi trường được thiết kế để không có người trong cuộc được phép nói. Bất động sản, bảo vệ, luật đất đai và NDA hòa làm một.

Elon Musk: Khi sự im lặng được mua bằng… ồn ào pháp lý

Elon Musk đại diện cho một biến thể khác: thay vì hoàn toàn né tránh chú ý, ông làm ngập không gian công cộng bằng sự tranh cãi, khiến những câu chuyện nhạy cảm khác chìm xuống. Các nhà nghiên cứu truyền thông cho rằng, việc Musk liên tục vung tiền kiện tụng, đe dọa kiện hoặc thực sự tiến hành kiện các nhà phê bình là một dạng "im lặng bằng chi phí".

Các bài phân tích trên The Nation chỉ ra rằng, dù Musk thường tuyên bố bảo vệ "tự do ngôn luận", hệ sinh thái pháp lý và truyền thông mà ông tạo ra khiến nhiều cá nhân và tổ chức nhỏ không đủ nguồn lực để theo đuổi tranh cãi đến cùng.

Đây là một chiến thuật quen thuộc của giới siêu giàu: không dập tắt tiếng nói, mà khiến việc lên tiếng trở nên không đáng.

Samsung và truyền thống im lặng của chaebol Hàn Quốc

Nếu Jack Ma đại diện cho sự im lặng bị áp đặt, thì các chaebol Hàn Quốc - mà tiêu biểu là Samsung - đại diện cho một truyền thống khác: im lặng được tổ chức từ bên trong, kéo dài qua nhiều thế hệ.

Samsung không chỉ là một tập đoàn, mà là một hệ sinh thái kinh tế - chính trị chiếm tới khoảng 20% GDP Hàn Quốc. Trong cấu trúc đó, giới quan sát Hàn Quốc từ lâu đã chỉ ra một "văn hóa im lặng": nhân viên, đối tác, thậm chí các thành viên gia đình đều được bao quanh bởi các rào chắn pháp lý, trong đó NDA, thỏa thuận dàn xếp nội bộ và áp lực xã hội đóng vai trò trung tâm.

Các vụ bê bối liên quan đến quản trị gia đình Lee - từ tranh chấp thừa kế, thao túng cổ phiếu đến các cáo buộc vi phạm lao động - thường kết thúc bằng cách quen thuộc: án treo, ân xá tổng thống, và sự im lặng kéo dài sau đó. Giới học giả gọi đây là "too big to speak about, too big to fail" - quá lớn để công khai truy trách nhiệm, quá lớn để cho phép ồn ào tiếp diễn.

Khác với Elon Musk hay Zuckerberg, Samsung không cần gây ồn ào để lấn át chỉ trích. Sự im lặng đã được thể chế hóa thông qua cấu trúc sở hữu chéo, ảnh hưởng chính trị và tâm lý xã hội coi sự thịnh vượng của chaebol là đồng nghĩa với lợi ích quốc gia.

Ở đây, mua sự im lặng không phải là hành động đơn lẻ, mà là một truyền thống quyền lực.

Gia tộc Disney mua sự im lặng bằng cấu trúc gia sản

Không phải mọi sự im lặng đều đến từ tranh cãi. Với những gia tộc giàu có lâu đời như Disney, sự im lặng được mua chủ yếu bằng cấu trúc pháp lý của tài sản. Các học giả về quản trị tài sản chỉ ra rằng, nhiều gia đình siêu giàu sử dụng "quiet trusts" - quỹ tín thác kín - để che giấu quy mô và cấu trúc tài sản khỏi công chúng, thậm chí khỏi chính một số người thừa kế trong nhiều năm.

Theo các phân tích về luật tín thác tại Mỹ, sự riêng tư này giúp gia tộc tránh truyền thông, tránh tranh chấp và giữ hình ảnh "bình thường hóa" quyền lực kinh tế cực lớn. Ở đây, mua sự im lặng không phải để xử lý khủng hoảng, mà để ngăn khủng hoảng nảy sinh.

Im lặng và sự bất bình đẳng

Điểm chung của các trường hợp trên là: sự im lặng có giá, và chỉ những người ở đỉnh tháp giàu có mới đủ khả năng trả trọn gói. Với người bình thường, tranh chấp thường dẫn ra tòa, phơi bày trước công chúng. Với tỷ phú, tranh chấp thường kết thúc sau cánh cửa phòng họp luật sư.

Nhiều nghiên cứu về SLAPP và NDA cho thấy hệ quả xã hội lâu dài là sự xói mòn quyền tiếp cận thông tin và công lý, khi các câu chuyện đáng được thảo luận công khai bị chặn lại từ gốc bằng tiền và thời gian pháp lý.

Từ đó, im lặng đã trở thành một dạng quyền lực. Vì ở tầng đáy xã hội, im lặng gắn với bất lực nhưng ở tầng đỉnh, im lặng lại là một dạng quyền lực chủ động - có thể mua, xây dựng và duy trì.

Thú chơi lớn nhất của giới siêu giàu vì thế không phải du thuyền, máy bay hay những bức tranh trị giá triệu USD. Đó là khả năng quyết định chuyện gì được kể, chuyện gì không bao giờ xuất hiện trên mặt báo. Và trong thế giới ngày càng minh bạch về công nghệ nhưng bất cân xứng về quyền lực, sự im lặng ấy có lẽ là thứ xa xỉ nhất.