Nhìn lại hành trình 40 năm mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài

Đi tìm nguồn lực

Năm 1986 có thể coi là năm đặc biệt khó khăn của Việt Nam sau ngày thống nhất. Hệ quả của các chính sách kinh tế sai lầm trong một thập kỷ trước đó, đặc biệt là vụ đổi tiền cuối năm 1985 đã gây ra những khó khăn rất lớn cho nền kinh tế.

Nghị quyết số 31-NQ/TW ngày 24/2/1986 của Bộ Chính trị xác nhận: “Từ khi tiến hành dồn dập ba việc lớn trong một thời gian ngắn, trước hết là đổi tiền, tiếp đó là tổng điều chỉnh giá và lương với mức độ rất cao, tình hình kinh tế - xã hội của nước ta diễn biến rất phức tạp: giá cả tăng đột biến; nhất là từ giữa tiền mất giá rất nhanh; bội chi ngân sách và tiền mặt ngày càng lớn; tiền lương thực tế của cán bộ, công nhân, viên chức và lực lượng vũ trang giảm sút; cán bộ, đảng viên, nhân dân xao xuyến, lo lắng, thiếu tin tưởng vào chính sách và sự chỉ đạo kinh tế của Đảng và Nhà nước”.

Làm gì để thay đổi tình hình đó là bài toán lớn, thậm chí là bài toán sống còn ở thời điểm đó. Và bối cảnh đó cũng đã thôi thúc Đảng và Nhà nước tiến hành nhiều thay đổi chính sách quan trọng, về sau được gọi chung là Đổi Mới.

Trong đó, các giải pháp để huy động được các nguồn lực trong nước và quốc tế để vực dậy một nền kinh tế Việt Nam đang kiệt quệ đã được tiến hành một cách mạnh mẽ.

Trong bối cảnh đó, Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam tại Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng do đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư trình bày ngày 15/12/1986 đã lần đầu tiên chính thức hóa chủ trương mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài như là một giải pháp nhằm tăng cường nguồn lực cho nền kinh tế quốc gia.

Theo đó, trong phần “Những phương hướng cơ bản của chính sách kinh tế, xã hội”, nội dung này đã được khẳng định: “Công bố chính sách khuyến khích nước ngoài đầu tư vào nước ta dưới nhiều hình thức, nhất là đối với các ngành và cơ sở đòi hỏi kỹ thuật cao, làm hàng xuất khẩu. Đi đôi với việc công bố Luật Đầu tư, cần có các chính sách và biện pháp tạo điều kiện thuận lợi cho người nước ngoài và Việt kiều vào nước ta để hợp tác kinh doanh”.

Báo cáo cũng nhấn mạnh việc “Coi trọng việc tổ chức, động viên Việt kiều góp phần xây dựng đất nước bằng nhiều cách, bao gồm cả đầu tư kỹ thuật và vốn: phát huy khả năng của kiều bào trong việc giúp mở rộng quan hệ hợp tác với các nước, các công ty, các tổ chức kinh tế ở nước ngoài”. Mặc dù về nội hàm, thời điểm này “Việt kiều” vẫn được coi là “nước ngoài”, nhưng điều này cũng cho thấy sự thay đổi quan trọng trong quan điểm của Đảng và Nhà nước đối với các nguồn lực từ bên ngoài.

Cùng với đó, Đảng và Nhà nước cũng chủ trương “nhanh chóng khai thác các điều kiện thuận lợi của đất nước để mở mang du lịch bằng vốn đầu tư trong nước và hợp tác với nước ngoài. Phát triển vận tải quốc tế, dịch vụ cung ứng tàu biển và máy bay...”, là những điều kiện quan trọng để khai mở cơ sở hạ tầng cho dòng vốn ngoại chảy vào Việt Nam.

Cũng cần thấy được là từ năm 1984, quan điểm mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài đã được hình thành. Ngày 17/7/1984, Bộ Chính trị Trung ương Đảng ban hành Nghị quyết số 19/NQ-TW về quan hệ kinh tế đối ngoại của Việt Nam. Mặc dù vẫn nhấn mạnh việc “ưu tiên dành sự hợp tác cho các nước xã hội chủ nghĩa”, nhưng Nghị quyết 19/NQ-TW đã nhấn mạnh việc “khuyến khích hợp tác với các nước không phải xã hội chủ nghĩa, cần bổ sung và hoàn thiện Điều lệ đầu tư đã ban hành để có tính hấp dẫn hơn, nghiên cứu xây dựng một số quy định có liên quan, tiến tới xây dựng bộ luật đầu tư hoàn chỉnh”.

Ngày 1/12/1984, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Quỳnh đã chủ trì hội nghị bàn về dự án Luật Đầu tư nước ngoài và từ đó dự thảo Luật Đầu tư nước ngoài bắt đầu được soạn thảo, hoàn thành đầu năm 1986 và được Hội đồng Bộ trưởng thông qua trong phiên họp tháng 3/1986 do Phó Thủ tướng thường trực Tố Hữu chủ trì.

Tuy nhiên, với việc được “chính thức hóa” trong Báo cáo chính trị của Đại hội Đảng lần thứ VI vào cuối năm 1986, chủ trương mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài mới được triển khai vào thực tế. Dự thảo Luật Đầu tư nước ngoài sau đó đã được gửi cho các chuyên gia quốc tế để tham khảo ý kiến.

Sau các bước chuẩn bị như vậy, Dự thảo Luật Đầu tư nước ngoài được trình Quốc hội khóa VIII, kỳ họp thứ hai, do Bộ trưởng - Chủ nhiệm Ủy ban Quan hệ kinh tế đối ngoại Võ Đông Giang, đại diện Chính phủ, trình bày.

Trong phiên họp ngày 29/12/1987, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 ngay sau khi được công bố đã được dư luận trong nước và ngoài nước, đặc biệt giới kinh doanh hưởng ứng, nhanh chóng đi vào cuộc sống và thu được kết quả quan trọng. Đây là một bước ngoặt lớn về tư duy kinh tế trong lịch sử Việt Nam thời hiện đại vì đã tạo ra nền tảng pháp lý cho việc hợp tác với các quốc gia khác biệt về chế độ chính trị, một vấn đề mới mẻ đối với Việt Nam vào thời điểm đó.

Mở ra Đổi Mới lần hai

Giờ đây, đầu tư nước ngoài đã hiện diện trong hầu khắp các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế, hiện diện trong đời sống của người dân Việt Nam mọi nơi mọi lúc. Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính) cho biết, tính lũy kế đến ngày 31/12/2025, cả nước có 45.416 dự án FDI còn hiệu lực với tổng vốn đăng ký khoảng 529,6 tỷ USD, trong đó vốn thực hiện lũy kế của các dự án đầu tư nước ngoài ước đạt 350,22 tỷ USD. Dẫu còn đó những tồn tại, không thể phủ nhận vai trò to lớn của dòng vốn này trong tiến trình phát triển của Việt Nam trong 40 năm qua.

Khi bài báo này đến tay bạn đọc, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV đã thành công tốt đẹp, mở ra một chương mới cho đất nước. Quan sát các diễn biến thể chế chính sách trong một năm qua, chúng ta có thể thấy được những đổi thay rất căn bản như chính sách đối với phát triển kinh tế tư nhân, đối với khoa học công nghệ, giáo dục, pháp luật... Không quá khi nói rằng khuôn khổ chính sách hiện nay cũng đã và đang mở ra một cuộc Đổi Mới lần 2 cho đất nước. Với riêng lĩnh vực đầu tư nước ngoài, Báo cáo chính trị của Đại hội XIV cũng đã khẳng định rằng Việt Nam sẽ “thu hút có chọn lọc các dự án đầu tư nước ngoài; tập trung chủ yếu cho phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao, phát thải thấp”. Nhìn lại 40 năm Đổi Mới, chúng ta có thể thấy được ý nghĩa lớn lao của việc ban hành các chính sách tại các thời điểm mang tính bước ngoặt của đất nước, trong đó có chính sách mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài. Hòa mình một cách thông minh và hiệu quả vào dòng chảy của thời đại, của dòng chảy vốn quốc tế là yêu cầu và cũng là mục tiêu của kỷ nguyên mới, hướng tới sự thịnh vượng dài lâu!