Giải bài toán đánh thuế vàng

Ngày 26/8/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định 232/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 24/2012/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh vàng. Nghị định có hiệu lực từ ngày 10/10/2025

Theo các chuyên gia, Nghị định 232/2025/NĐ-CP đã thay đổi căn bản cách tiếp cận với thị trường vàng khi chính thức coi vàng miếng là một loại hàng hóa.

Tại Nghị quyết 278/NQ-CP ngày 13/9/2025 của Chính phủ về công tác xây dựng pháp luật tháng 9/2025, Chính phủ yêu cầu Bộ Tài chính khi soạn dự thảo Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi), phải quy định thu nhập từ mua bán vàng cũng thuộc đối tượng chịu thuế.

Theo PGS. TS Lê Xuân Trường, Trưởng khoa Thuế- Hải quan, Học viện Tài chính (Bộ Tài chính), hiện các doanh nghiệp kinh doanh vàng, các hộ kinh doanh vàng đều phải nộp thuế giá trị gia tăng (GTGT) và thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) hoặc thuế thu nhập cá nhân (TNCN). Tuy vậy, những đối tượng khác khi bán vàng chưa phải nộp thuế. Trong khi đó, các tổ chức hoặc cá nhân chuyển nhượng chứng khoán hoặc chuyển nhượng bất động sản đã phải nộp thuế (thuế TNDN hoặc thuế TNCN).

“Bản chất của việc bán vàng của cá nhân sau một thời gian nắm giữ là tìm kiếm lợi nhuận từ hoạt động đầu tư vốn vào một loại hàng hóa đặc biệt. Tức là, dưới góc độ thuế đây có thể xem là khoản lãi khi đầu tư tiền vào một loại tài sản để bán kiếm lời. Do đó, cần thiết phải đánh thuế đối với giao dịch vàng", PGS. TS Lê Xuân Trường khẳng định.

Điều tiết thu nhập, giảm "vàng hóa"

Theo PGS. TS Lê Xuân Trường, các nước trên thế giới thường đánh thuế đối với loại hoạt động này với tên gọi là thuế lãi vốn (Capital Gains Tax). Đối tượng đánh thuế lãi vốn phổ biến nhất là chuyển nhượng bất động sản, chuyển nhượng chứng khoán. Gần đây, một số nước đánh thuế lãi vốn đối với chuyển nhượng tài sản số và vàng…

“Trước đây, do điều kiện công nghệ chưa cho phép kiểm soát tốt các giao dịch mua, bán vàng thì việc đánh thuế khó phát huy hiệu quả trong việc góp phần hạn chế đầu cơ vàng. Nhưng với công nghệ hiện đại như ngày nay, khi ban hành chính sách thuế đối với giao dịch kinh doanh vàng thì hoàn toàn có thể kiểm soát tốt giao dịch để thu thuế…”, PGS. TS Lê Xuân Trường đánh giá.

Kinh nghiệm các nước

Ở Pháp, khi chuyển nhượng vàng, cá nhân phải nộp 11,5% tính trên giá chuyển nhượng, đồng thời, phải nộp 36,2% tính trên lợi nhuận. Mức thuế suất tính trên lợi nhuận này được giảm 5% cho mỗi năm nắm giữ tính từ năm thứ ba trở đi. Để được giảm thuế suất như vậy, người nộp thuế cần phải có đầy đủ chứng từ chứng minh thời gian mua và giá mua.

Ở Anh, thuế suất đối với chuyển nhượng vàng của cá nhân là 12,5% tính trên lợi nhuận. Còn ở Hoa Kỳ, thuế suất đối với chuyển nhượng vàng của cá nhân nếu chuyển nhượng trong ngắn hạn là 37%; tùy theo thời gian nắm giữ mà thuế suất có thể giảm dần xuống 28%, 20%, 15% và 0%.

Theo chuyên gia đến từ Học viện Tài chính, nên sử dụng chính xác thuật ngữ là “bổ sung quy định về đánh thuế TNCN đối với chuyển nhượng vàng”, chứ không phải là hoạt động mua, bán vàng.

“Việc đánh thuế TNCN đối với chuyển nhượng vàng chính là nhằm góp phần đảm bảo công bằng trong điều tiết thu nhập của các tầng lớp dân cư", góp phần điều tiết vĩ mô nền kinh tế, hạn chế đầu cơ, giảm “vàng hóa” nền kinh tế."- PGS.TS Lê Xuân Trường khẳng định.

Tuy nhiên, theo ông, có đạt được những mục tiêu này hay không phụ thuộc vào việc thiết kế chính sách, xác định phương pháp thu và hoạt động quản lý thu có phù hợp và hiệu quả.

"Nếu thiết kế chính sách phù hợp và quản lý tốt thì loại thuế này sẽ góp phần hạn chế đầu cơ, giảm “vàng hóa” do thu nhập từ hoạt động này đã bị điều tiết phù hợp nên giảm sự hấp dẫn so với các kênh đầu tư, kinh doanh khác”, vị này khẳng định.

Cân nhắc phương án trước mắt và lâu dài

Theo Luật sư Phạm Thanh Hữu, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh, về nguyên tắc, thuế TNCN phải tính trên phần lợi nhuận mà người bán thu được, tức là: Thu nhập tính thuế = Giá bán – Giá mua – Chi phí hợp lý. Nếu hòa vốn hoặc lỗ, người bán sẽ không phải nộp thuế. Cách tính này bảo đảm công bằng, phù hợp với bản chất của thuế TNCN.

Tuy nhiên, thực tế thị trường vàng Việt Nam, phần lớn người dân mua vàng tại các cửa hàng nhỏ lẻ, không có hóa đơn chứng từ; Nhiều người mua từ rất lâu, giấy tờ đã thất lạc và hiện chưa có cơ sở dữ liệu quốc gia để theo dõi giao dịch vàng.

Chính vì vậy, nếu áp dụng ngay cách tính thuế dựa trên lợi nhuận, cơ quan quản lý sẽ gặp khó khăn trong việc xác minh giá mua ban đầu.

Luật sư Hữu đề nghị, trước mắt, phương án khả thi là tính thuế TNCN dựa trên giá trị giao dịch thay vì lợi nhuận. Cách làm này đơn giản, dễ triển khai, giảm thiểu gian lận, thất thu ngân sách. Tuy nhiên, phương án này có nhược điểm là người hòa vốn hoặc lỗ vẫn phải nộp thuế. Để hạn chế tối đa sự bất cập, mức thuế suất nên thấp, chỉ từ 0,1% - 0,5% giá trị giao dịch. Đây là mức vừa đủ để quản lý, nhưng không gây gánh nặng quá lớn cho người dân.

Về dài hạn, Luật sư Hữu đề nghị mọi giao dịch mua bán vàng cần phải có hóa đơn chứng từ. Khi đó, việc tính thuế TNCN sẽ quay về đúng bản chất: dựa trên lợi nhuận thực tế. Trường hợp không có hóa đơn, sẽ áp dụng phương thức tính thuế theo giá trị giao dịch.

Để thực hiện điều này, Luật sư Hữu đề nghị cần xây dựng cơ sở dữ liệu giao dịch vàng liên thông toàn quốc, tương tự như cơ sở dữ liệu nhà đất hay chứng khoán. Khi hệ thống vận hành, mọi giao dịch sẽ được minh bạch, hạn chế tối đa gian lận.

Miễn thuế đối với trường hợp bán vàng tích trữ

Có một thực tế đối với người Việt Nam là nhu cầu tích trữ vàng với tư cách là một loại tài sản có giá trị cao và không mất giá theo thời gian, khi có việc họ mới đem bán, những trường hợp thường không chứng minh được giá khi mua.

Theo Luật sư Phạm Thanh Hữu, Nhà nước có thể ban hành cơ chế chuyển tiếp cho phép người dân kê khai lượng vàng đã mua từ trước nhưng không còn hóa đơn, chứng từ và cơ quan chức năng sẽ cấp giấy xác nhận. Nếu người dân tiếp tục giữ lượng vàng đó trong một khoảng thời gian nhất định (như là trong vòng 2 năm) rồi mới bán, họ sẽ được miễn thuế TNCN.

"Tích trữ vàng là nhu cầu chính đáng của người dân. Để không đánh thuế chuyển nhượng đối với những trường hợp này, Nhà nước cần quy định đối tượng miễn thuế theo thời gian nắm giữ vàng kể từ khi mua đến khi bán ra, chẳng hạn như thời gian nắm giữ tối thiểu 2 năm trở lên khi bán ra được miễn thuế...", PGS.TS Lê Xuân Trường đề xuất.

Theo ông, quy định này cũng khuyến khích người dân yêu cầu người bán xuất hóa đơn để ghi nhận ngày mua làm cơ sở xác định đối tượng được miễn thuế khi bán. Hệ thống giao dịch điện tử được lưu trữ theo quy định pháp luật cũng là một trong những cơ sở dữ liệu hỗ trợ xác định quãng thời gian nắm giữ để miễn thuế trong trường hợp này.

"Thuế suất cần giảm dần theo thời gian nắm giữ vàng để đánh thuế cao vào hoạt động đầu cơ, điều tiết thấp hơn hoặc miễn thuế đối với người mua vàng với tư cách là một kênh lưu trữ tài sản”, PGS.TS Lê Xuân Trường nói thêm.

Cùng quan điểm, chuyên gia thuế Nguyễn Văn Phụng cho rằng, hiện hầu hết giao dịch mua bán vàng đều có hóa đơn, được thanh toán qua chuyển khoản nên đã dần hội đủ điều kiện áp thuế TNCN với vàng.

Mặt khác, với sự hỗ trợ của công nghệ và hệ thống ngân hàng, việc truy xuất dòng tiền, xác định lợi nhuận từ vàng hoàn toàn khả thi.

“Tuy nhiên, cần phân biệt rõ nguồn gốc vàng. Tài sản được thừa kế, tặng cho, tích lũy lâu năm không thể bị đánh thuế như vàng đầu tư mua bán ngắn hạn. Cách phân biệt này là yếu tố mấu chốt để chính sách không gây ra sự bất công, nhầm lẫn và phản ứng tiêu cực từ người dân”, Nguyên Cục trưởng Cục Thuế doanh nghiệp lớn, Tổng cục Thuế lưu ý.

PGS.TS Ngô Trí Long đề xuất 3 phương án kỹ thuật:

Phương án 1: Khoán theo giá trị giao dịch (tương tự chứng khoán). Cách tính khấu trừ 0,1-0,2% trên giá bán mỗi lần. Điểm bán là tổ chức khấu trừ và nộp thay.

Phương án 2: Tính thuế trên lãi ròng theo năm. Cách tính Thu nhập chịu thuế = Giá bán - (Giá mua + Chi phí hợp lý), xác định theo phương pháp nhập trước - xuất trước (FIFO). Thuế suất khuyến nghị 10-20% trên thu nhập ròng năm; Tạm nộp 0,05-0,1% khi bán để giảm động cơ né quyết toán.

Phương án 3: Lựa chọn kép. Theo đó, mặc định áp khoán 0,1% như phương án 1; tự nguyện chuyển sang tính lãi ròng năm theo phương án 2 (thuế suất đề xuất 10%) nếu có đủ chứng từ; số thuế khoán đã nộp được khấu trừ.