Công bố giá trị nổi bật toàn cầu của di sản văn hóa thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc

Ngày 12/7/2025, tại kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới diễn ra ở Paris, UNESCO đã chính thức công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa Thế giới. Đây là di sản chuỗi đầu tiên của Việt Nam, đồng thời cũng là di sản liên tỉnh thứ hai trong chín di sản thế giới mà đất nước đang sở hữu. Với quyết định này, bản đồ di sản toàn cầu đã khắc ghi thêm một dấu ấn mang tên Việt Nam, khẳng định sức sống bền bỉ và giá trị phổ quát của Phật giáo Trúc Lâm – dòng thiền do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập cách đây hơn bảy thế kỷ.

Phật giáo Trúc Lâm – tinh hoa hội tụ thành di sản

Không phải ngẫu nhiên Yên Tử và các quần thể liên quan được UNESCO đánh giá cao. Đây là cái nôi của Phật giáo Trúc Lâm – dòng thiền thuần Việt đầu tiên, ra đời vào thế kỷ XIII dưới sự sáng lập của Trần Nhân Tông. Sau khi từ bỏ ngai vàng để lên núi Yên Tử tu hành, vị hoàng đế anh minh ấy đã trở thành vị Phật hoàng duy nhất trong lịch sử Việt Nam. Tư tưởng “Cư trần lạc đạo”, “Hòa quang đồng trần” mà Ngài để lại đã lan tỏa mạnh mẽ, trở thành kim chỉ nam cho đời sống tinh thần của người Việt suốt hàng trăm năm.

Quần thể di tích Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc chính là minh chứng sống động cho sự hòa quyện giữa tôn giáo, triết lý và đời sống. UNESCO công nhận theo hai tiêu chí quan trọng: Đây là một minh chứng đặc biệt cho truyền thống văn hóa độc đáo của nhân loại; còn tiêu chí nhấn mạnh tầm ảnh hưởng toàn cầu của triết lý Trúc Lâm – sự kết hợp tinh hoa của Phật giáo, Nho giáo, Lão giáo và tín ngưỡng bản địa. Không chỉ dừng lại ở giá trị vật thể như chùa chiền, am thất, văn bia hay mộc bản, di sản này còn mang sức sống mạnh mẽ nhờ những thực hành văn hóa, tín ngưỡng và nghi lễ vẫn tiếp tục diễn ra hằng năm.

Hành trình nhiều năm kiên trì để được ghi danh

Đằng sau quyết định của UNESCO là cả một chặng đường dài nỗ lực. Từ năm 2020, khi Chính phủ chỉ đạo mở rộng phạm vi hồ sơ, ba địa phương Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng đã phối hợp chặt chẽ, kiên trì theo đuổi mục tiêu. Hàng trăm cuộc họp, hội thảo quốc tế, những bản giải trình gửi UNESCO liên tục được chuẩn bị công phu. Bất chấp khó khăn của đại dịch COVID-19, các đoàn công tác vẫn miệt mài khảo sát, thu thập dữ liệu, tổ chức đối thoại với chuyên gia trong và ngoài nước.

Quảng Ninh, với vai trò địa phương chủ trì, đã điều phối nhiều cuộc hội nghị, hội thảo, đồng thời gửi báo cáo giải trình tới UNESCO và ICOMOS vào các thời điểm quan trọng. Nỗ lực ấy đã thuyết phục được các chuyên gia quốc tế rằng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc không chỉ có giá trị với người Việt mà còn mang thông điệp nhân văn, hòa bình và khoan dung có ý nghĩa với toàn nhân loại.

Cùng ngày đã diễn ra chương trình nghệ thuật đặc biệt “Thanh âm Yên Tử – Di sản ngàn đời". Hàng trăm nghệ sĩ, nghệ nhân dân gian đã tái hiện hành trình lịch sử của Phật hoàng Trần Nhân Tông qua chương trình nghệ thuật “Thanh âm Yên Tử – Di sản ngàn đời”. Ba phần của chương trình – “Đất thiêng nơi đầu rồng”, “Đạo Phật đồng hành cùng dân tộc” và “Quảng Ninh vươn xa hội nhập” – đã đưa khán giả ngược dòng thời gian, sống lại không khí của hơn 700 năm trước.

Phát biểu tại buổi lễ, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh, sau 11 năm kể từ khi Tràng An được công nhận Di sản thế giới (2014), Việt Nam vinh dự có thêm Quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới thứ 9 của quốc gia. Đây là hồ sơ di sản chuỗi đầu tiên, liên tỉnh, trải qua quá trình xây dựng gian nan trong bối cảnh dịch COVID-19 nhưng với sự đồng lòng, quyết tâm cao, đã thuyết phục được UNESCO đánh giá, công nhận.

Thủ tướng khẳng định, thành công này là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa Trung ương, các bộ, ngành, địa phương và sự đồng thuận, ủng hộ của nhân dân. Theo yêu cầu quốc tế trong công tác xét duyệt hồ sơ, chặng đường bảo vệ hồ sơ di sản có rất nhiều khó khăn, thách thức mới, tuy nhiên các đoàn công tác của Việt Nam luôn nỗ lực, quyết tâm rất cao. Hồ sơ Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Hồ sơ đề cử đầu tiên ở Việt Nam được triển khai theo hình thức di sản theo chuỗi, có cách tiếp cận rất mới ở Việt Nam, liên tỉnh với các điểm di tích nằm trên địa bàn rộng lớn có địa hình đồi núi, sông suối phức tạp. Tuy nhiên, hồ sơ đã được xây dựng một cách công phu, bài bản với chất lượng cao.

Trước lễ công bố, Đại lễ cầu Quốc thái Dân an được cử hành tại Cung Trúc Lâm, gợi nhắc tinh thần tri ân tiền nhân và khát vọng quốc thái dân an.

Hưởng ứng sự kiện UNESCO ghi danh, từ tháng 9 đến tháng 12/2025, Lễ hội mùa thu Yên Tử với chủ đề “Yên Tử – Sắc thu Thiền định” sẽ lần đầu tiên được tổ chức. Không chỉ là lễ hội văn hóa – tâm linh, sự kiện này còn được kỳ vọng trở thành cú hích cho du lịch mùa thu vốn là mùa thấp điểm.

Điểm nhấn đáng chú ý là Giải chạy địa hình Ultra Trail Yên Tử 2025 vào ngày 5–6/9, với bốn cự ly 5km, 15km, 25km và 50km, quy tụ hàng nghìn vận động viên trong và ngoài nước. Đường chạy đưa người tham gia qua các địa điểm thiêng như chùa Giải Oan, chùa Hoa Yên, Am Dược, đỉnh chùa Đồng và thác Bạc, biến mỗi bước chân thành một hành trình trải nghiệm văn hóa – tâm linh. Tháng 11 sẽ tiếp nối với Giải chạy Yên Tử Heritage – Chạm vùng Di sản, tiếp tục lan tỏa hình ảnh Yên Tử qua những bước chạy khỏe khoắn.

Bên cạnh đó, hàng loạt hoạt động văn hóa – nghệ thuật được tổ chức: tour “Bình minh chùa Đồng”, “Theo dấu chân Phật Hoàng”, “Khám phá Cung điện cổ”, “Làng Nương huyền thoại”; các chương trình nghệ thuật “Diệu âm Yên Tử sơn”, “Tinh hoa văn hóa Việt”; biểu diễn thời trang cổ phục; triển lãm ảnh, video và mỹ thuật về Yên Tử. Tất cả tạo nên một bức tranh mùa thu giàu bản sắc, đưa Yên Tử trở thành điểm đến thiền định độc đáo trên bản đồ du lịch Việt Nam.

Hơn 7 thế kỷ qua, Yên Tử đã chứng kiến bao thăng trầm lịch sử nhưng vẫn giữ nguyên sức sống. Từ huyền thoại An Kỳ Sinh, từ dấu chân Phật hoàng Trần Nhân Tông, cho đến những lễ hội và nghi thức tôn giáo ngày nay, Yên Tử vẫn là “di sản sống” trong tâm thức người Việt. Việc UNESCO công nhận quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa Thế giới không chỉ là niềm tự hào, mà còn đặt lên vai thế hệ hôm nay trách nhiệm gìn giữ và lan tỏa di sản.

Thông điệp “Phát huy di sản – Kiến tạo tương lai” vang lên trong ngày lễ công bố không chỉ là khẩu hiệu. Đó là cam kết của Việt Nam với cộng đồng quốc tế rằng Yên Tử sẽ tiếp tục là nơi nuôi dưỡng tâm hồn, nơi hòa quyện đạo và đời, nơi quá khứ gặp gỡ hiện tại để mở ra tương lai. Và trên hành trình ấy, Yên Tử chắc chắn sẽ trở thành điểm hẹn của mọi du khách quốc tế khi đến Việt Nam, không chỉ để hành hương, mà còn để trải nghiệm một nền văn hóa sống động, giàu bản sắc và đầy tính nhân văn.