Bảo hiểm nông nghiệp: Công cụ bảo vệ sinh kế cho người nông dân

Từ mô hình bảo hiểm thiệt hại cây lúa

Một trong những điểm sáng trong nỗ lực này đến từ Bảo hiểm Agribank (ABIC) với sản phẩm bảo hiểm thiệt hại cây lúa, đang dần trở thành “lá chắn tài chính” thực sự cho nông dân, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Nhìn từ góc độ quản lý nhà nước, bảo hiểm nông nghiệp không chỉ là một phương tiện cứu trợ sau thiên tai, mà còn là một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững. Nguyên Bộ trưởng NN&PTNT Lê Minh Hoan từng khẳng định: “Chưa bao giờ chúng ta thấy bảo hiểm nông nghiệp cần thiết như sau cơn bão Yagi”. Phát biểu này nhấn mạnh rằng, khi thiên tai xảy ra, nếu chỉ trông chờ trợ cấp, người nông dân sẽ luôn trong trạng thái mong manh, trong khi đó, bảo hiểm - nếu được triển khai đúng cách có thể giúp họ lấy lại nguồn lực và tái đầu tư tiếp cho vụ mùa sau.

Từ phía chuyên gia, các phân tích đều cho thấy rủi ro nông nghiệp tại Việt Nam rất đa dạng và sâu rộng như từ thiên tai, hạn hán, xâm nhập mặn, đến chi phí đầu vào cao và biến động thị trường.

Theo Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn (IPSARD), rủi ro này không thể chỉ trông chờ vào trợ cấp, mà cần một công cụ thị trường như bảo hiểm để phân tán rủi ro. Một chuyên gia trong nghiên cứu bảo hiểm nông nghiệp từng nói: “Rủi ro thiên tai chỉ có thể được hạn chế bằng sự nỗ lực của toàn xã hội thông qua thị trường bảo hiểm sản xuất nông nghiệp, trong đó cả nhà nước, doanh nghiệp và nông dân đều phải có những động thái tích cực”.

Hiện, Bảo hiểm Agribank (ABIC) đã phát triển sản phẩm bảo hiểm thiệt hại cây lúa rất phù hợp với nhu cầu của nông dân. Sản phẩm này bảo vệ chi phí đầu vào của nông dân suốt vụ gieo trồng, từ lúc gieo sạ đến khi thu hoạch. Thời hạn bảo hiểm là 1 năm, áp dụng cho tất cả các vụ gieo trồng. Khi rủi ro xảy ra, nông dân sẽ được bồi thường dựa trên diện tích cây lúa bị thiệt hại thực tế, theo từng giai đoạn sinh trưởng. Đây là điểm khác biệt lớn so với các mô hình bảo hiểm theo chỉ số thời tiết: ABIC bảo hiểm thiệt hại thực tế, giúp bồi thường nhanh chóng mà không cần chờ công bố thiên tai từ chính quyền.

Sản phẩm này cũng rất linh hoạt, cụ thể: nông dân có thể lựa chọn các nhóm rủi ro theo đặc thù vùng miền - từ bão, áp thấp nhiệt đới; mưa lớn, lũ lụt, sạt lở; hạn hán, xâm nhập mặn, đến mưa đá, sương muối, sóng thần. Theo ABIC, mức phí bảo hiểm chỉ khoảng 1%/năm, rất hợp lý để nông dân cân nhắc tham gia. Ở chiều ngược lại, ABIC cam kết mức bồi thường có thể lên đến 20 triệu đồng/ha, một con số rất hấp dẫn cho những người nông dân chịu thiệt hại nặng.

Không chỉ là lý thuyết, bảo hiểm thiệt hại cây lúa của ABIC đã được triển khai thực tế tại các hợp tác xã ở An Giang. Tại xã An Phú, ABIC đã chi trả bồi thường cho 5 hộ dân trong hợp tác xã Phú An Hưng, do cây lúa của họ ngập úng vì mưa lớn với tổng số tiền bồi thường khoảng 61 triệu đồng. Số tiền này giúp các hộ dân tái đầu tư cho vụ tiếp theo mà không phải vay nợ nhiều hơn. Nhờ đó, mô hình “tín dụng - bảo hiểm - hợp tác xã - nông dân” đang cho thấy sự hiệu quả rõ rệt, đó là ngân hàng giữ vốn an toàn, nông dân được bảo vệ, hợp tác xã ổn định sản xuất, còn chính quyền giảm gánh nặng hỗ trợ thiên tai.

Có thể thấy bảo hiểm nông nghiệp đã và đang trở thành yêu cầu tất yếu, nhất là trong bối cảnh Việt Nam nằm ở tâm điểm của biến đổi khí hậu toàn cầu. Từ những phát biểu của lãnh đạo cấp cao đến các phân tích của chuyên gia, một thông điệp chung được nhấn mạnh: không có công cụ nào bảo vệ nông dân hiệu quả hơn bảo hiểm nông nghiệp nếu nó được thiết kế đúng và vận hành đúng.

Ông Trần Văn Soul, Giám đốc Agribank Chi nhánh An Giang cho biết, Agribank cấp vốn cho các hợp tác xã, nông dân tham gia dự án lúa chất lượng cao; ABIC cung cấp bảo hiểm cây lúa và bảo an tín dụng. Khi rủi ro xảy ra, ABIC chi trả để người dân trả nợ, tiếp tục sản xuất; còn Agribank thì giữ dòng vốn luân chuyển, tránh tình trạng dòng vốn “vỡ” khi thiên tai hoành hành.

Từ phía chuyên gia, không ít người nhìn nhận sản phẩm bảo hiểm cây lúa này của ABIC là mô hình mẫu để nhân rộng, bởi nó không chỉ bảo vệ rủi ro mà còn góp phần phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp, nâng cao chất lượng sản phẩm lúa gạo Việt Nam. Đặc biệt, khi người dân biết rằng chi phí sản xuất được bảo vệ, họ có động lực lớn hơn để tuân thủ quy trình kỹ thuật, đầu tư giống tốt, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hiệu quả, góp phần giảm phát thải - một mục tiêu quan trọng trong nhiều dự án lúa chất lượng cao.

Tuy nhiên, thách thức hiện vẫn còn khi nhiều ý kiến chỉ ra rằng cơ chế pháp lý hiện nay chưa hoàn thiện. Cụ thể, các quy định trong Nghị định số 58 của Chính phủ về bảo hiểm nông nghiệp vẫn còn một số bất cập, danh mục cây trồng được hỗ trợ hạn chế, thủ tục phức tạp, trong khi khuyến khích cơ chế sản xuất hàng hóa quy mô lớn chưa rõ ràng. Ngoài ra, cơ sở dữ liệu nông nghiệp còn rất mỏng, việc thu thập thông tin thời tiết, năng suất, thiệt hại chưa đồng bộ giữa các địa phương và doanh nghiệp bảo hiểm, khiến việc định giá phí và đánh giá thiệt hại bị hạn chế.

Ngoài ra, cũng có những lo ngại từ phía doanh nghiệp bảo hiểm về chi phí bồi thường cao. Nhưng ABIC với sản phẩm lúa thực tế, bồi thường theo diện tích thiệt hại, đã phần nào giải quyết được bài toán này khi phối hợp chặt với Agribank để có kênh khách hàng ổn định và nguồn dữ liệu sản xuất rõ ràng hơn.

Thực tiễn tại An Giang cho thấy, nếu tổ chức tốt, mô hình bảo hiểm cây lúa có thể là công cụ mạnh mẽ để giảm thiệt hại, hỗ trợ tái đầu tư và giữ dòng vốn cho nông dân. Nếu được mở rộng quy mô, bảo hiểm thiệt hại cây lúa của ABIC có tiềm năng trở thành “mô hình chuẩn” cho nông nghiệp Việt Nam - một giải pháp tài chính thiết thực, hiệu quả, vừa giúp nhà nông yên tâm bám ruộng, vừa bảo đảm nguồn vốn ngân hàng và phát triển nông nghiệp bền vững.

Từ góc độ chính sách, câu chuyện này cũng là lời nhắc nhở mạnh mẽ cho các nhà hoạch định: bảo hiểm nông nghiệp không nên chỉ là chương trình hỗ trợ “tình huống khẩn cấp” mà cần được xây dựng như một phần chiến lược quốc gia, gắn liền với tín dụng, phát triển hợp tác xã, dữ liệu nông nghiệp và đổi mới quy trình sản xuất. Chỉ khi các mảnh ghép này được gắn kết chặt chẽ, bảo hiểm nông nghiệp mới thực sự trở thành “tấm lá chắn” bền vững cho người nông dân, bảo vệ họ trước thiên tai và biến động thị trường.

Bảo vệ nông dân trước thiên tai, bão lũ

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, thiên tai xảy ra với tần suất dày đặc và mức độ khó lường hơn, nhiều chuyên gia và lãnh đạo đã thẳng thắn nhìn nhận rằng chưa bao giờ bảo hiểm nông nghiệp lại trở nên cấp thiết như hiện nay. Làm sao để người nông dân không một mình chống chọi với bão lũ, hạn hán hay dịch bệnh trên cây trồng, vật nuôi là việc làm vô cùng quan trọng.

Phát biểu trước Quốc hội sau cơn bão Yagi năm 2024 - một trong những cơn bão gây thiệt hại nặng nề nhất, khi đó, Bộ trưởng NN&PTNT Lê Minh Hoan nói: “Chưa bao giờ chúng ta thấy bảo hiểm nông nghiệp cần thiết như sau cơn bão Yagi”. Đây là câu nói ngắn gọn nhưng hàm chứa nhiều thông điệp: hỗ trợ từ ngân sách là cần thiết nhưng không đủ; giải pháp bền vững phải đến từ các cơ chế thị trường giúp phân tán rủi ro một cách chuyên nghiệp và dài hạn.

Đánh giá từ chuyên gia cho thấy mức độ rủi ro trong sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam nằm ở nhóm cao nhất khu vực. Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển nông nghiệp nông thôn (IPSARD) từng đưa ra nhận định rằng nông dân phải đối mặt với “một cấu trúc rủi ro đa tầng”, bao gồm thời tiết cực đoan, biến đổi khí hậu, dịch bệnh, biến động giá cả và chi phí đầu vào tăng cao.

Một chuyên gia trong nghiên cứu về bảo hiểm chỉ ra: “Rủi ro thiên tai chỉ có thể được hạn chế bằng sự nỗ lực của toàn xã hội thông qua thị trường bảo hiểm sản xuất nông nghiệp, trong đó cả Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân đều phải có những động thái tích cực”. Nhìn từ góc độ kinh tế, bảo hiểm nông nghiệp không đơn thuần là khoản chi hỗ trợ, mà là cơ chế góp phần ổn định sản xuất, giữ vững an ninh lương thực và duy trì sức sống cho khu vực nông thôn.

Đối với các doanh nghiệp bảo hiểm - những đơn vị trực tiếp triển khai cũng đưa ra những góc nhìn đáng chú ý. Đại diện một doanh nghiệp cho biết: “Chúng tôi đa dạng hóa các sản phẩm bảo hiểm, nhưng đầu tiên phải bảo hiểm cho lực lượng sản xuất là người nông dân, để làm sao các sản phẩm trực quan, sinh động giúp người dân dễ so sánh, dễ nhận biết và thiết thực nhất”. Điều này cho thấy bài toán quan trọng không chỉ là có chính sách, mà là làm sao truyền tải chính sách ấy đến người dân bằng các sản phẩm dễ hiểu, dễ tiếp cận và phù hợp với khả năng tài chính của họ.

Tuy nhiên, dù nhu cầu lớn và chính sách đã có nhiều bước cải thiện, bảo hiểm nông nghiệp tại Việt Nam vẫn phát triển chậm so với tiềm năng. Một trong những nguyên nhân được lãnh đạo Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam chỉ ra, đó là tỷ lệ bồi thường trong nhiều giai đoạn quá cao, thậm chí từ 110% đến 300%. Điều này khiến các doanh nghiệp lao đao và không thể mở rộng quy mô chương trình. Một ngành bảo hiểm lành mạnh phải có sự cân bằng giữa phí thu và bồi thường, nhưng việc rủi ro thiên tai xảy ra dồn dập khiến phép cân bằng ấy trở nên mong manh.

Luật sư Nguyễn Văn Hà, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP. Hà Nội nhận xét rằng, các chính sách về bảo hiểm nông nghiệp dù đã ban hành nhưng còn thay đổi nhiều theo thời kỳ, khiến người dân khó nắm bắt và doanh nghiệp khó xây dựng kế hoạch dài hạn. Luật sư Hà cảnh báo rằng nếu hành lang pháp lý không được hoàn thiện, nguy cơ gian lận, trục lợi bảo hiểm sẽ tăng, làm giảm niềm tin của cả doanh nghiệp lẫn nông dân.

Một vấn đề quan trọng khác là thiếu dữ liệu. Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cho biết ngành nông nghiệp và ngành bảo hiểm “chạy song song, không gặp nhau”. Ngành bảo hiểm cần dữ liệu thời tiết, năng suất, quy mô sản xuất để định giá rủi ro, trong khi ngành nông nghiệp lại chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu thống nhất. Việc bồi thường tổn thất vì vậy đôi khi dựa trên đánh giá thủ công, dễ phát sinh khiếu nại.

Nhiều chuyên gia nhận định rằng muốn bảo hiểm nông nghiệp phát triển, Việt Nam phải học từ các quốc gia đã thành công như Ấn Độ hay Philippines. Ở những nước này, Nhà nước không chỉ hỗ trợ phí bảo hiểm mà còn đầu tư mạnh vào dữ liệu nông nghiệp, hệ thống dự báo thời tiết, và cơ chế quản lý rủi ro dựa trên chỉ số. Bài học rút ra là bảo hiểm nông nghiệp không thể đứng riêng lẻ mà phải đi cùng với nền tảng dữ liệu mạnh mẽ và hệ sinh thái hỗ trợ.

Ở góc độ cộng đồng, các hợp tác xã nông nghiệp được xem là “cánh tay nối dài” giúp doanh nghiệp tiếp cận nông dân. Hợp tác xã có thể hỗ trợ thống kê thiệt hại, xác minh rủi ro và tổ chức tuyên truyền. Nhiều mô hình hợp tác xã tại các tỉnh đã chứng minh rằng khi có tổ chức trung gian uy tín, người dân tham gia bảo hiểm nhiều hơn và quy trình bồi thường cũng minh bạch hơn.

Nhìn lại toàn cảnh, có thể thấy bảo hiểm nông nghiệp đã và đang trở thành yêu cầu tất yếu, nhất là trong bối cảnh Việt Nam nằm ở tâm điểm của biến đổi khí hậu toàn cầu. Từ những phát biểu của lãnh đạo cấp cao đến các phân tích của chuyên gia, một thông điệp chung được nhấn mạnh: không có công cụ nào bảo vệ nông dân hiệu quả hơn bảo hiểm nông nghiệp nếu nó được thiết kế đúng và vận hành đúng.

Để đạt được điều đó, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý, mở rộng hỗ trợ cho người dân dễ tổn thương, phát triển sản phẩm theo hướng đơn giản - trực quan - dễ hiểu và đặc biệt là đầu tư mạnh mẽ vào dữ liệu nông nghiệp. Khi các yếu tố này được kết nối, bảo hiểm nông nghiệp mới có thể thực sự trở thành tấm khiên vững chắc, giúp người nông dân yên tâm sản xuất và giúp nông nghiệp Việt Nam phát triển.