Sau 15 năm đóng băng, mỏ sắt lớn nhất Đông Nam Á bước vào 'cuộc chơi' 80.000 tỷ

Khép lại di sản dang dở, giải phóng nguồn lực bị "treo" 15 năm

Sau 15 năm "đóng băng", mỏ sắt Thạch Khê (Hà Tĩnh) với trữ lượng 544 triệu tấn đang được tái cấu trúc theo hướng hoàn toàn khác: chấm dứt dự án cũ, thu hút nhà đầu tư có thực lực tài chính và công nghệ để hình thành tổ hợp khai thác - luyện kim - chế biến sâu.

Mới đây, Chính phủ yêu cầu các cấp ngành, địa phương xử lý dứt điểm các vướng mắc liên quan đến mỏ sắt Thạch Khê trong tháng 5/2026. Đây là bước đi nhằm chấm dứt tình trạng đình trệ kéo dài, đồng thời mở đường cho mô hình đầu tư mới hiệu quả hơn.

Được cấp phép từ năm 2008 với tổng vốn đăng ký hơn 14.500 tỷ đồng, dự án do Công ty CP Sắt Thạch Khê - TIC triển khai từng được kỳ vọng đưa Hà Tĩnh thành trung tâm luyện kim. Tuy nhiên, từ năm 2011, hoạt động khai thác buộc phải dừng do những rào cản về công nghệ khai thác lộ thiên ở độ sâu âm, nguy cơ xâm nhập mặn tầng nước ngầm và hạn chế năng lực tài chính của chủ đầu tư.

Từ đó, xảy ra hệ lụy để lại không nhỏ, hàng nghìn tỷ đồng vốn góp của các cổ đông, trong đó có Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, bị "chôn" suốt hơn một thập kỷ. Tại vùng dự án, hơn 3.000 hộ dân sống trong cảnh quy hoạch treo, nhà cửa xuống cấp không được sửa chữa, hạ tầng thiếu đồng bộ, sản xuất và sinh kế bị ảnh hưởng.

Theo đánh giá của một chuyên gia tài chính đầu tư, việc đóng lại mô hình cũ là quyết định cần thiết để "giải phóng tài sản bị đóng băng, chấm dứt tình trạng lãng phí nguồn lực và chi phí cơ hội của nền kinh tế".

Ở góc độ địa phương, lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh cho rằng đây là cơ sở để ổn định lại quy hoạch, tháo gỡ tâm lý chờ đợi của người dân. "Bà con mong có quyết sách rõ ràng để yên tâm sản xuất, sửa sang nhà cửa. Chúng tôi cũng cần dư địa để phát triển hạ tầng", đại diện chính quyền một xã vùng dự án chia sẻ.

Bộ Tài chính được giao hoàn tất báo cáo tổng hợp, lấy ý kiến thành viên Chính phủ trước ngày 12/5/2026 để trình cấp có thẩm quyền. Việc chấm dứt pháp lý với dự án cũ được xem là điều kiện tiên quyết để thu hút dòng vốn mới, đồng thời xác lập lại trách nhiệm của các bên liên quan.

Tăng giá trị tài nguyên thay vì bán quặng thô

Điểm khác biệt lớn nhất trong lần tái khởi động này là định hướng không khai thác riêng lẻ quặng sắt mà phải gắn với tổ hợp luyện kim, chế biến sâu để tạo ra thép hợp kim, thép cường độ cao phục vụ công nghiệp chế tạo, hạ tầng và xuất khẩu. Đây là cách tiếp cận nhằm gia tăng giá trị tài nguyên, thay vì xuất bán nguyên liệu thô như trước đây.

Tiêu chí với nhà đầu tư mới được nâng lên đáng kể. Doanh nghiệp phải chứng minh được năng lực tài chính vững, ưu tiên vốn tự có, hạn chế vay nợ. Về công nghệ, yêu cầu đặt ra là làm chủ chuỗi từ khai thác - tuyển quặng đến luyện kim tuần hoàn, kiểm soát phát thải theo chuẩn quốc tế. Các điều kiện về môi trường như xử lý nước moong, chống sạt lở, bảo vệ tầng nước ngầm và hệ sinh thái ven biển Bắc Trung Bộ trở thành yêu cầu bắt buộc, không thể thương lượng.

Một chuyên gia luyện kim nhận định, với trữ lượng lớn và hàm lượng sắt trung bình 58-60%, Thạch Khê nếu được đầu tư đúng công nghệ sẽ đủ sức tạo ra chuỗi sản phẩm thép chất lượng cao, giảm nhập khẩu. "Vấn đề cốt lõi là công nghệ và quản trị. Khai thác lộ thiên ở vùng ven biển rất phức tạp, đòi hỏi giải pháp tổng thể về địa kỹ thuật, thủy văn và môi trường", vị này phân tích.

Ở góc độ kinh tế địa phương, nhiều doanh nghiệp tại Khu kinh tế Vũng Áng kỳ vọng tổ hợp thép mới sẽ kéo theo sự phát triển của công nghiệp phụ trợ, dịch vụ logistics, cơ khí chế tạo. "Chỉ cần nhà máy đi vào hoạt động giai đoạn 1, nhu cầu vận tải, cơ khí, bảo trì công nghiệp tại chỗ sẽ tăng mạnh. Đây là cơ hội để doanh nghiệp địa phương tham gia chuỗi cung ứng", giám đốc một công ty cơ khí tại Kỳ Anh cho biết.

Tuy nhiên, bài học từ dự án cũ khiến cả chính quyền và người dân đều thận trọng. Lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh đề xuất cơ chế giám sát đặc thù, trong đó có sự tham gia của các tổ chức độc lập về môi trường và cộng đồng dân cư. "Phải chọn đúng nhà đầu tư có thực lực, công khai minh bạch lộ trình, để không lặp lại những vướng mắc kéo dài", lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh.

Dưới góc nhìn kinh tế vĩ mô, một chuyên gia của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế cho rằng, nếu tổ hợp thép tại Hà Tĩnh đi vào hoạt động đúng định hướng chế biến sâu, Việt Nam sẽ có thêm nguồn cung thép chất lượng cao, giảm nhập siêu nhóm hàng này, đồng thời tăng tỷ trọng công nghiệp chế biến chế tạo trong GDP.

"Tác động lan tỏa đến việc làm, ngân sách và dịch chuyển cơ cấu kinh tế địa phương là rất lớn, nhưng đi kèm là yêu cầu quản trị rủi ro về tiến độ, vốn và môi trường", vị này lưu ý.

Người dân vùng dự án bày tỏ sự đồng thuận nếu dự án mới được triển khai bài bản, minh bạch. "Chúng tôi chỉ mong dự án làm thật, công nghệ tốt, không ảnh hưởng nguồn nước và đời sống. Nếu có việc làm ổn định cho con em thì càng tốt", ông Nguyễn Văn L. một người dân xã Thạch Khê nói.

Tháng 5/2026 là mốc quan trọng để xác định phương án xử lý cuối cùng đối với mỏ sắt Thạch Khê. Việc tái cấu trúc thành công sẽ không chỉ giải quyết bài toán tồn đọng kéo dài, mà còn tạo tiền đề hình thành cực tăng trưởng mới cho Hà Tĩnh, đóng góp vào chuỗi giá trị ngành thép và công nghiệp nặng của cả nước.