Lịch sử những cú rơi thẳng đứng của vàng

Nhiều nhà đầu tư vào vàng với quan điểm nắm giữ lâu dài để “phòng thủ” lạm phát hay tích sản vẫn chưa hết sốc sau cú rơi thẳng đứng của giá vàng phiên 30/1 và đà bán tháo vẫn dai dẳng trong phiên đầu tuần.

Nhìn lại lịch sử, các cú sập mạnh của vàng thường rơi vào hai nhóm nguyên nhân: Khủng hoảng thanh khoản; nền tảng vĩ mô thay đổi (lãi suất thực tăng, đồng đô la Mỹ mạnh lên, kỳ vọng chính sách đảo chiều).

Dưới đây là những lần “sụt hố” đáng nhớ (hoặc đáng quên) của vàng trước đợt giảm 30/1/2026 và cách thị trường phản ứng sau đó.

Thập niên 1980: Lúc “trú ẩn” cũng bị bán, lúc đổi thời thì rơi rất lâu

Với vàng, giai đoạn sóng gió diễn ra trong những năm đầu thập kỷ 1980 bắt đầu khi lạm phát đạt đỉnh và chuyển sang thời kỳ lãi suất cao, khiến giá chỉ gượng dậy được sau hơn 2 thập kỷ.

Tháng 2/1980, vàng lập một mức đỉnh lịch sử quanh 850 USD/ounce, phản chiếu nỗi lo lạm phát do giá dầu cao và bất ổn vĩ mô và địa chính trị. Sau khi một lần nữa đạt đỉnh vào tháng 9/1980, giá vàng đã giảm mạnh. Trong 21 tháng từ tháng 9/1980 đến tháng 6/1982, giá vàng đã giảm hơn 50%, từ 651 USD xuống còn 305,5 USD/ounce.

Dù giá có phục hồi vào một số thời điểm trong thập niên 80, nhưng giá kim loại này vẫn tiếp tục dao động giữa 300 và 500 USD/ounce trong suốt phần còn lại của những năm 1980. Nhìn chung, thập niên kết thúc cũng giống như khi bắt đầu, khi giá vàng vào tháng 2/1990 ở mức 416,65 USD, tức mức trung bình của các biến động trong thập kỷ.

Sang đến thập niên 1990, thời kỳ ổn định và thịnh vượng kinh tế nói chung nhờ tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ, giá vàng đi xuống. Giá vàng tháng 2/1990 đại diện cho mức giá cao nhất tại Mỹ trong 13 năm tiếp theo. Ngoại trừ một đỉnh thứ cấp vào tháng 2/1996 – khi giá chỉ còn cách đỉnh điểm vào tháng 2/1990 2 USD – giá vàng trong những năm 1990 và đầu những năm 2000 nhìn chung thấp hơn so với thập kỷ trước đó.

Trong giai đoạn này, ngoài việc kinh tế Mỹ mạnh mẽ, nửa sau của thập kỷ này cũng chứng kiến sự trỗi dậy của kỷ nguyên dot-com. Đồng đô la được lưu thông mạnh mẽ và tạo ra một tầng lớp triệu phú và tỷ phú mới, bao gồm Jeff Bezos và Mark Cuban.

Có hai điểm đáy đáng chú ý trong giai đoạn này. Cả hai mức thấp nhất, vào tháng 7/1999 và tháng 4/2001, đều dao động quanh mức 250 USD/ounce. Tháng 8/1999, vàng xuống mức thấp nhất lịch sử tại 251,7 USD do lo ngại các ngân hàng trung ương giảm dự trữ vàng.

Phải đến giữa năm 2006, giá vàng mới đạt đỉnh 730 USD/ounce – cao nhất kể từ tháng 1/1980 khi nhà đầu tư đổ tiền vào hàng hóa trong bối cảnh đồng đô la yếu, giá dầu cao và căng thẳng chính trị xung quanh chương trình hạt nhân của Iran.

Năm 2011: từ đỉnh 1.920 USD/ounce đến cú trượt mạnh

Vào tháng 9/2011, giá vàng đạt kỷ lục 1.920,3 USD/ounce. Không lâu sau, trong bối cảnh thị trường tài sản biến động mạnh, vàng trải qua một nhịp điều chỉnh sâu khi có đợt giảm khoảng 9,3% trong hai ngày tính đến 24/9/2011, và giảm khoảng 15% so với đỉnh đầu tháng 9/2011.

Giá vàng trong giai đoạn này giảm mạnh nhưng giá trị “trú ẩn” của vàng vẫn chưa kết thúc bởi rủi ro vĩ mô vẫn còn. Tuy vậy, cú rơi sau đỉnh 2011 thường được nhìn như tín hiệu cho thấy đợt tăng quá nóng đã kết thúc và thị trường bắt đầu bước vào giai đoạn định giá lại.

Sau cú rơi này, thay vì phục hồi thẳng lên đỉnh mới, vàng bước vào giai đoạn lình xình kéo dài.

Tháng 4/2013: cú rơi mở màn cho thị trường giá xuống

Giữa tháng 4/2013, vàng chứng kiến cú rơi mà giới giao dịch còn nhắc nhiều năm: chỉ trong vài phiên, giá lao dốc mạnh. Riêng phiên 15/4/2013, nhiều thống kê ghi nhận mức giảm theo ngày thuộc nhóm lớn nhất lịch sử hiện đại.

Theo Hội đồng Vàng thế giới (WGC), nhịp sụt giữa tháng 4/2013 kéo giá vàng từ mức 1.535,5 USD/ounce (ngày 12/4) xuống vùng đáy trong ngày khoảng 1.320 USD/ounce (ngày 16/4) trước khi ổn định hơn quanh 1.390 USD/ounce. Phiên 15/4, giá vàng mất 8,5% và có lúc giảm 142 USD/ounce trong ngày, khiến cả giới đầu tư kỳ cựu trở tay không kịp.

Điểm mấu chốt của bối cảnh năm 2013 là dòng vốn. Nguyên nhân chính của đợt giảm này là đợt rút vốn mạnh trên thị trường Mỹ, đặc biệt là thị trường hợp đồng tương lai và thị trường quỹ ETF được bảo đảm bằng vàng. Phần lớn lượng vàng chảy ra – khoảng 75% – đến từ thị trường Mỹ, chủ yếu do các quỹ tương hỗ, quỹ phòng hộ và một số tổ chức giảm tỷ lệ phân bổ vàng của họ, theo báo cáo của WGC.

Sau cú rơi năm 2013, chu kỳ tăng kéo dài từ đầu những năm 2000 bị “gãy xu hướng”, giá vàng không phục hồi ngay mà bước vào giai đoạn nhiều năm tái tích lũy và dao động.

Tháng 3/2020: vàng cũng bị bán tháo trong đại dịch vì thanh khoản

Trái ngược với 2013, cú sốc tháng 3/2020 gây bất ngờ: khi thế giới bắt đầu hoảng loạn bởi dịch COVID, vàng – dù mang danh trú ẩn – vẫn bị bán. Lý do không nằm ở việc vàng hết giá trị, mà áp lực bán giải chấp lan rộng khiến nhà đầu tư phải bán những gì bán được để bù ký quỹ, cộng thêm nhu cầu nắm giữ tiền mặt.

WGC giải thích biến động tháng 3/2020 chủ yếu do sự thanh lý trên diện rộng của tất cả các loại tài sản, bị khuếch đại bởi vị thế đòn bẩy và giao dịch theo quy tắc, và vàng được dùng như tài sản thanh khoản để bù lỗ nơi khác.

Sau cú này, khi thanh khoản ổn định hơn và lãi suất thực xuống thấp, vàng nhanh chóng lấy lại xu hướng tăng. Đến tháng 8/2020, vàng lần đầu vượt 2.000 USD/ounce và lập đỉnh mới khi giá vàng giao ngay có lúc lên 2.055,1 USD/ounce, còn vàng tương lai Mỹ chạm kỷ lục quanh 2.070 USD/ounce.

Tháng 6/2021: Tác động từ Fed

Giữa năm 2021, sau khi Fed phát tín hiệu có thể giảm dần tốc độ mua trái phiếu, vàng có tuần giảm 5,7% và giao dịch quanh 1.770 USD/ounce vào ngày 18/6/2021.

Đợt giảm giá này do kỳ vọng lãi suất: khi thị trường tin rằng lãi suất sẽ tăng nhanh hơn, chi phí cơ hội nắm giữ vàng tăng lên và đồng USD thường mạnh hơn, từ đó tạo áp lực ngắn hạn.

Sau cú giảm này, thay vì lao vào chu kỳ giảm dài như 1980 hay 2013, giá vàng giai đoạn sau đó chủ yếu dao động theo dữ liệu lạm phát, lãi suất, với các nhịp hồi và điều chỉnh xen kẽ.

Từ các đợt giảm lịch sử nêu trên, có thể thấy sau một cú sập mạnh, giá thường đi theo một trong hai hướng:

(i) Giảm kéo dài. Khi lợi suất thực tăng, đồng đô la mạnh, kỳ vọng chính sách chuyển sang thắt chặt, cú rơi có thể là mở màn cho thị trường giá xuống nhiều năm, như đợt thập kỷ 1980 và 2013.

(ii) Theo hình chữ V khi giá vàng giảm vì thanh khoản, kích hoạt bán tháo do margin call và nhu cầu tiền mặt. Nếu nền chính sách và hệ thống tài chính nhanh chóng ổn, giá có thể hồi mạnh.