Doanh nghiệp tư nhân muốn được bình đẳng

Doanh nghiệp tư nhân đang bị "hụt hơi"?

Tại tọa đàm 'Các giải pháp đột phá tháo gỡ các điểm nghẽn phát triển khu vực kinh tế tư nhân" do Đại học Kinh tế quốc dân (NEU) tổ chức ngày 15/8, GS-TS. Nguyễn Thành Hiếu, Phó Giám đốc NEU cho biết, tại Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025, Ban Chấp hành Trung ương đã xác định rõ: Kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc dân.

Tuy nhiên, so với kỳ vọng trở thành trụ cột phát triển kinh tế quốc gia, khu vực kinh tế tư nhân vẫn còn nhiều bất cập. Hiện, khu vực kinh tế tư nhân là khu vực có hiệu quả kinh doanh, trình độ khoa học công nghệ, năng suất lao động và thu nhập người lao động thấp nhất trong các thành phần kinh tế.

Theo GS-TS. Ngô Thắng Lợi (NEU), mặc dù vẫn là khu vực dẫn dắt toàn nền kinh tế về tăng trưởng về số lượng doanh nghiệp (DN), vốn, lao động, tuy nhiên khu vực kinh tế tư nhân đang có những dấu hiệu “chững lại” hay nói đúng hơn là đang có biểu hiện “hụt hơi”.

Tốc độ tăng trưởng về số lượng DN, doanh thu, vốn đầu tư hay lao động của giai đoạn từ 2016 đến nay đang có xu hướng chậm dần so với giai đoạn từ 2011-2015, thậm chí thấp hơn khu vực DN FDI.

"Hiện tượng DN không muốn lớn hay thậm chí “mini hóa” có xu hướng ngày càng gia tăng trong những năm gần đây, quy mô bình quân của DN khu vực kinh tế tư nhân ngày càng nhỏ hơn nhiều so với DN nhà nước và DN FDI cả về vốn, lao động và doanh thu…", GS-TS. Ngô Thắng Lợi đánh giá.

Theo TS. Trần Văn Thế, Chủ tịch HĐQT Công ty Đầu tư và phát triển InDel, với khoảng 900 nghìn DN hoạt động (cuối 2024) không những không đạt mục tiêu 1 triệu DN vào năm 2020 và còn khá xa mục tiêu 1,5 triệu vào 2025.

Song điều đáng nói, quy mô bình quân DN Việt Nam đang rất nhỏ: 98% DN loại nhỏ và vừa, trong đó gần 70% là siêu nhỏ; hộ kinh doanh cá thể chiếm khoảng 94% tổng số cơ sở kinh tế tư nhân. Đặc biệt, chỉ khoảng 18-21% DN trong nước tham gia được vào chuỗi giá trị toàn cầu, và đa phần là với vai trò gia công, giá trị gia tăng thấp.

Bất bình đẳng giữa các khu vực kinh tế?

Theo GS-TS. Ngô Thắng Lợi, có 4 điểm nghẽn lớn nhất dẫn đến sự “hụt hơi” của khu vực kinh tế tư nhân: Nhận thức và tư duy về kinh tế tư nhân; định vị không rõ vị trí kinh tế tư nhân trong mối quan hệ với các khu vực kinh tế khác; hệ thống chính sách còn nhiều khía cạnh thiếu tính bao trùm; xuất phát từ chính bản thân khu vực kinh tế tư nhân.

Từ thực tế hoạt động của DN, TS. Trần Văn Thế, Chủ tịch HĐQT Công ty Đầu tư và phát triển InDel cho rằng, DN tư nhân vẫn cảm thấy “chưa được đối xử bình đẳng” khi làm việc với một số cơ quan nhà nước, nhất là trong các dự án hợp tác công tư.

Đồng quan điểm, GS-TS. Ngô Thắng Lợi và nhóm nghiên cứu NEU đã chỉ ra sự bất bình đẳng giữa khu vực DN tư nhân với DN nhà nước và DN FDI trong tiếp cận nguồn lực sản xuất (vốn, đất đai…), trong quá trình sản xuất kinh doanh, trong phân phối thu nhập từ kết quả kinh doanh.

Theo ông, những đặc ân cho DN nhà nước vẫn khá rõ nét, nhất là những ưu đãi về nguồn lực tài nguyên, đất đai, tiếp cận tín dụng, cơ sở hạ tầng, lao động có kỹ năng. Các DN FDI thì được ưu tiên tiếp cận đến các địa bàn có điều kiện hạ tầng thuận lợi như gần sân bay, bến cảng, đường cao tốc.

Điều đáng nói nhất là sự ưu đãi trong chính sách thuế đối với các DN FDI. Mặc dù thuế suất thuế thu nhập DN phổ biến theo Luật Thuế thu nhập DN là 20%, nhưng với ưu đãi miễn, giảm, thì mức thuế suất của các DN FDI thường là 5-10%. Một số tập đoàn có dự án lớn mức thuế chỉ là 3-6%. Điều này dẫn đến lợi nhuận trước thuế của các DN FDI cao hơn khu vực DN ngoài nhà nước tới 181% và chiếm tới 48% tổng lợi nhuận DN (Báo cáo của TCTK năm 2023), trong khi đó thuế và các khoản nộp ngân sách của khu vực FDI chỉ bằng 81% khu vực ngoài nhà nước.

“DN tư nhân là khu vực có hiệu quả kinh doanh thấp hơn, mức lợi nhuận chỉ chiếm khoảng 35% tổng lợi nhuận của nền kinh tế thu được, trong khi đó, tỷ lệ huy động các loại thuế và phí vào ngân sách là lớn nhất (45,3%)…”, GS-TS. Ngô Thắng Lợi đưa ra các con số.

Phát triển bao trùm hệ thống doanh nghiệp

Theo GS-TS. Ngô Thắng Lợi, để thực hiện được mục tiêu tăng trưởng 8% thì khu vực kinh tế tư nhân cần đạt được con số tăng trưởng là 10,3% và từ sau năm 2025, để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số thì khu vực tư nhân tối thiểu phải tăng trưởng khoảng 11,5-12% trở lên.

Để đạt được tốc độ tăng trưởng cao hơn nhiều so với hiện tại, cần phải tích cực tháo gỡ các nút thắt kìm hãm sự phát triển của khu vực kinh tế này trong nhiều năm qua. "Các điểm nghẽn như những hòn đá tảng, cần phải khơi thông thì dòng nước mới chảy siết. Khu vực kinh tế tư nhân cũng vậy. Hoàn thiện tư duy và xác định vị trí của kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất trong hệ thống kinh tế quốc gia để thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số", ông nói.

Để tháo gỡ nút thắt về thể chế, chính sách trong phát triển kinh tế tư nhân với các bộ phận kinh tế khác, nhóm chuyên gia NEU đề xuất phải đứng trên quan điểm phát triển bao trùm.

Đồng thời với đó, hoàn thiện chính sách tạo bình đẳng cho các DN tư nhân so với các DN nhà nước và DN FDI (trong việc tiếp cận các cơ hội kinh doanh, các nguồn lực kinh doanh, trọng tâm là nguồn lực tài chính và đất đai; trong phân phối thu nhập, nhất là chính sách thuế bình đẳng)

Hiện nay, mức thuế thu nhập doanh nghiệp phổ biến là 20%. Tuy nhiên, thông qua các chính sách ưu đãi, khu vực FDI được hướng mức thuế suất trung bình vào khoảng 12%, chênh lệch khoảng 2,7% so với thuế tối thiểu toàn cầu.

"Vì thế, trước hết, cần bổ sung ngay quy định về thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định về thuế tối thiểu toàn cầu (đạt chuẩn 15%) áp dụng ngay để ứng phó với thuế tối thiểu toàn cầu của các nước đối tác", nhóm chuyên gia NEU đề nghị.