Cùng một thượng đỉnh, hai cách kể chuyện: Mỹ đếm đơn hàng, Trung Quốc định khung cuộc chơi

Sau thượng đỉnh Mỹ - Trung tại Bắc Kinh tuần trước, cả hai bên đều mô tả sự kiện bằng những thông điệp tích cực, nhấn mạnh ổn định và hợp tác. Tuy nhiên, cách Washington và Bắc Kinh công bố kết quả lại cho thấy hai cách diễn giải rất khác nhau về cùng một hội nghị.

Mỹ nhấn mạnh đơn hàng, nông sản và đất hiếm

Washington muốn chứng minh hội nghị đem lại những kết quả thực dụng, có thể lượng hóa và quy đổi thành lợi ích kinh tế - chính trị trong nước. Trong thông báo ngày 17/5, Nhà Trắng công bố các "thỏa thuận lịch sử" với Trung Quốc, nhấn mạnh đây là các thỏa thuận phục vụ người lao động, nông dân và ngành công nghiệp Mỹ.

Thông báo này đưa ra một số con số nổi bật. Trung Quốc được cho là đã phê duyệt đợt mua ban đầu 200 máy bay Boeing do Mỹ sản xuất; sẽ mua ít nhất 17 tỷ USD/năm nông sản Mỹ trong các năm 2026-2028, ngoài các cam kết mua đậu tương đã đưa ra từ tháng 10/2025.

Trước đó, con số 200 máy bay bị thị trường xem là thấp hơn kỳ vọng, do một số nhà đầu tư từng chờ đợi một đơn hàng lớn hơn. Đến ngày 20/5, phía Trung Quốc mới xác nhận kế hoạch đưa vào sử dụng thương mại 200 máy bay Boeing, đánh dấu lần đầu Bắc Kinh xác nhận nội dung này sau tuyên bố của ông Trump.

Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết thỏa thuận cũng bao gồm việc Mỹ bảo đảm nguồn cung động cơ, linh kiện và phụ tùng máy bay cho Trung Quốc. Chi tiết này quan trọng vì Washington nhấn mạnh "Trung Quốc mua Boeing", còn Bắc Kinh nhấn thêm điều kiện "Mỹ bảo đảm chuỗi cung ứng hàng không".

Nếu được hoàn tất, đây sẽ là đơn hàng lớn đầu tiên của Boeing tại Trung Quốc trong gần một thập kỷ, sau giai đoạn hãng này gần như bị đứng ngoài thị trường hàng không lớn thứ hai thế giới vì căng thẳng thương mại Mỹ - Trung.

Ngoài Boeing, Nhà Trắng còn nói Trung Quốc khôi phục tiếp cận thị trường cho thịt bò Mỹ bằng cách gia hạn danh sách hơn 400 cơ sở thịt bò Mỹ và bổ sung danh sách mới; đồng thời nối lại nhập khẩu gia cầm từ các bang Mỹ được Bộ Nông nghiệp Mỹ xác định là không còn cúm gia cầm độc lực cao.

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer trước đó cũng nói Washington kỳ vọng Trung Quốc mua nông sản Mỹ trị giá "hàng chục tỷ USD" mỗi năm trong ba năm tới. Các mặt hàng không chỉ gồm đậu tương, mà còn có thể bao gồm thịt, ngũ cốc, bông, gỗ và một số sản phẩm nông nghiệp khác.

Một điểm mới đáng chú ý trong thông báo của Nhà Trắng là hai bên sẽ lập hai hội đồng về thương mại và đầu tư song phương. Hai cơ chế này nhằm xử lý vấn đề tiếp cận thị trường, thúc đẩy giảm thuế với một số sản phẩm được coi là ít nhạy cảm, đồng thời quản lý các vấn đề đầu tư song phương.

Đây là cách Washington muốn kể câu chuyện sau hội nghị: chính quyền Trump đang tái cân bằng thương mại với Trung Quốc theo hướng có lợi cho Mỹ, thúc đẩy Bắc Kinh mua thêm hàng Mỹ trong các lĩnh vực ít nhạy cảm hơn về an ninh.

Về đất hiếm và khoáng sản thiết yếu, Nhà Trắng nói Trung Quốc sẽ xử lý các quan ngại của Mỹ liên quan đến thiếu hụt chuỗi cung ứng, cũng như các hạn chế về thiết bị, công nghệ sản xuất và chế biến đất hiếm.

Đây là nội dung quan trọng vì đất hiếm là đầu vào thiết yếu cho quốc phòng, xe điện, điện tử và công nghệ cao. Tuy nhiên, chi tiết về khối lượng, thời hạn và cơ chế thực thi vẫn chưa rõ. Vì vậy, có thể xem đây là bước hạ nhiệt rủi ro nguồn cung, nhưng chưa phải một giải pháp dài hạn cho sự phụ thuộc của Mỹ và đồng minh vào chuỗi cung ứng của Trung Quốc, quốc gia hiện giữ vai trò chi phối trong nhiều khâu của chuỗi đất hiếm toàn cầu.

Trung Quốc xác nhận tiến triển, nhưng nhấn mạnh tính "sơ bộ"

Thông tin từ Bộ Thương mại Trung Quốc ngày 20/5 giúp làm rõ hơn cách Bắc Kinh nhìn nhận kết quả sau thượng đỉnh.

Theo Tân Hoa xã, các kết quả tham vấn kinh tế - thương mại Trung - Mỹ bao gồm bốn nhóm chính: thuế quan, thương mại nông sản, kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và mua máy bay. Nhưng khác với cách Nhà Trắng gọi đây là các "thỏa thuận lịch sử", phía Trung Quốc nhấn mạnh đây là các kết quả sơ bộ, cần tiếp tục xử lý qua cơ chế tham vấn.

Về thuế quan, Trung Quốc nhấn mạnh nguyên tắc giảm thuế có đi có lại, quy mô tương đương. Bộ Thương mại nước này nói hai bên sẽ tìm cách giảm thuế đối với lượng hàng hóa trị giá 30 tỷ USD hoặc hơn của mỗi bên.

Zhiwei Zhang, Chủ tịch kiêm kinh tế trưởng tại Pinpoint Asset Management, nhận định quy mô này tương đương khoảng 10% lượng hàng Mỹ nhập từ Trung Quốc, chưa đủ lớn để làm thay đổi dự báo GDP, nhưng là bước đi tích cực nếu hai bên tiếp tục đối thoại để ổn định quan hệ.

Về nông sản, trong khi phía Mỹ nhấn mạnh việc Trung Quốc mua ít nhất 17 tỷ USD/năm, phía Trung Quốc lại đặt vấn đề trong khuôn khổ rộng hơn: xử lý rào cản thị trường hai chiều. Bộ Thương mại Trung Quốc nói hai bên nhất trí về nguyên tắc đưa một số sản phẩm nông nghiệp vào khuôn khổ giảm thuế có đi có lại và đặt mục tiêu mở rộng thương mại nông sản hai chiều, nhưng tuyên bố này không nêu danh mục sản phẩm cụ thể và cũng không nhắc đến con số cụ thể.

Phía Trung Quốc cho biết đã tái chứng nhận đăng ký của các doanh nghiệp thịt bò Mỹ đủ điều kiện và sẽ nối lại nhập khẩu một số sản phẩm gia cầm từ các bang Mỹ từng có dịch cúm gia cầm. Đổi lại, Mỹ cam kết xử lý hoặc đạt tiến triển với một số rào cản phi thuế ảnh hưởng tới xuất khẩu nông sản Trung Quốc, trong đó có những bước tạo thuận lợi cho sản phẩm sữa Trung Quốc.

Trong khi đó, phía Trung Quốc không nhấn mạnh "mua thêm hàng Mỹ" như Washington. Bắc Kinh sử dụng ngôn từ khác, nói nhiều hơn về "mở rộng thương mại hai chiều", "giảm thuế có đi có lại", "tham vấn bình đẳng" và "kết quả cân bằng, tích cực".

Đây là khác biệt quan trọng: Mỹ muốn chứng minh Trung Quốc cam kết mua thêm hàng hóa Mỹ, còn Trung Quốc muốn cho thấy đây là hợp tác bình đẳng, không phải nhượng bộ một chiều trước sức ép của Washington.

Về đất hiếm, Trung Quốc xác nhận nội dung kiểm soát xuất khẩu đất hiếm nằm trong các kết quả tham vấn. Tuy nhiên, Bắc Kinh không nói sẽ từ bỏ công cụ kiểm soát này. Ngược lại, Bộ Thương mại Trung Quốc khẳng định các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản thiết yếu là hợp pháp, đồng thời Trung Quốc sẽ làm việc với Mỹ về các quan ngại "hợp lý" và "hợp pháp". Bộ này cũng nói Bắc Kinh xem xét đơn xin giấy phép xuất khẩu dân sự phù hợp quy định.

Điều đó cho thấy đất hiếm vẫn là một đòn bẩy chiến lược của Trung Quốc, dù trước mắt Bắc Kinh muốn tránh để hồ sơ này làm đứt gãy quan hệ kinh tế song phương. Các tuyên bố mới phản ánh một trạng thái đáng chú ý: Washington dường như phải chấp nhận thực tế các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc vẫn tồn tại, thay vì yêu cầu tháo bỏ hoàn toàn như trước đây.

Một điểm khác cũng đáng chú ý là gia hạn đình chiến thương mại. Trung Quốc muốn kéo dài thỏa thuận đình chiến thuế quan, trong khi phía Mỹ vẫn tỏ ra chưa vội, bởi Washington muốn giữ thuế quan như một đòn bẩy trong các vòng đàm phán tiếp theo.

Trả lời phỏng vấn Reuters, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nói chính quyền Trump "không vội" gia hạn thỏa thuận đình chiến thuế quan và khoáng sản thiết yếu với Trung Quốc.