40 năm Đổi mới: Để kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng nhất

Sau 40 năm Đổi mới, từ một nền kinh tế kém phát triển, đất nước ta đã từng bước vươn lên, đạt được những thành tựu to lớn trên nhiều lĩnh vực.

Những thành tựu kinh tế - xã hội vượt bậc của Việt Nam, được cộng đồng quốc tế ghi nhận như một "phép màu châu Á". Những kết quả này không chỉ thể hiện qua các con số tăng trưởng, mà còn phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong đời sống người dân, trong cấu trúc xã hội và vị thế quốc gia.

Từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới. GDP bình quân đầu người tăng từ khoảng trên 100USD (năm 1986) lên khoảng 5.000USD (năm 2025), gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình cao.

Để làm rõ hơn những thành tựu của công cuộc 40 năm Đổi mới, Tạp chí Nhà đầu tư/Nhadautu.vn đã có cuộc trao đổi với TS. Phan Đức Hiếu, đại biểu Quốc hội, Uỷ viên Uỷ ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội.

Sự thay đổi nhận thứ về kinh tế tư nhân

Sau 40 năm, sự nghiệp Đổi mới đã đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, tạo được những tiền đề cần thiết để chuyển sang thời kỳ phát triển mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Theo ông, đâu là thành tựu lớn nhất và mang tính bước ngoặt nhất của Việt Nam sau 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới (1986-2026)?

TS. Phan Đức Hiếu: Công cuộc 40 năm Đổi mới có nhiều dấu mốc, thành tựu to lớn, quan trọng. Theo tôi, dấu mốc quan trọng nhất là thay đổi tư duy, quan điểm, nhận thức về kinh tế tư nhân.

Từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (năm 1986) đến nay, kinh tế tư nhân từ chỗ bị hạn chế phát triển, dần dần từng bước được chấp nhận và đến nay được coi là một động lực và là một thành phần kinh tế quan trọng nhất của kinh tế Việt Nam.

Tóm lược quá trình thay đổi trong quan điểm phát triển kinh tế tư nhân được thể hiện rõ ràng qua văn kiện, nghị quyết của Đảng các kỳ đại hội như sau (5 dấu mốc quan trọng):

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (1986) đã thể hiện quan điểm mới phát triển kinh tế tư nhân, khẳng định yêu cầu "xóa bỏ những thành kiến thiên lệch". Và các Nghị quyết của Bộ Chính trị khóa VI và Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 6 đã khẳng định đường lối đổi mới, nhất quán thực hiện chính sách kinh tế nhiều thành phần, khẳng định kinh tế tư nhân được phát triển trong những ngành có lợi cho quốc kế dân sinh.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam (năm 1996) đã đưa ra quan điểm về đối xử bình đẳng với mọi thành phần kinh tế, không phân biệt sở hữu và hình thức kinh doanh.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam (năm 2006) xác định: "Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, là lực lượng quan trọng để Nhà nước định hướng và điều tiết nền kinh tế, tạo môi trường và điều kiện thúc đẩy các thành phần kinh tế khác cùng phát triển. Kinh tế tư nhân có vai trò quan trọng, là một trong những động lực của nền kinh tế".

Có thể thấy rằng trong vòng gần 40 năm qua, Đảng đã có những thay đổi căn bản quan điểm, nhận thức về vai trò và sự cần thiết của phát triển kinh tế tư nhân bên cạnh vai trò chủ đạo của khu vực kinh tế nhà nước.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam (năm 2021) tiếp tục khẳng định phát triển khu vực kinh tế tư nhân để thực sự trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế, "xóa bỏ mọi rào cản, định kiến, tạo mọi điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế tư nhân; khuyến khích hình thành, phát triển những tập đoàn kinh tế tư nhân lớn, tiềm lực mạnh, có khả năng cạnh tranh khu vực, quốc tế".

Cơ sở chính trị quan trọng và mang tính đột phá cho giai đoạn hiện nay là Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân. Nghị quyết đưa khu vực kinh tế tư nhân thành một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế với việc đặt mục tiêu cụ thể đến năm 2045, kinh tế tư nhân đóng góp trên 60% GDP, có ít nhất 3 triệu doanh nghiệp.

Có thể thấy rằng trong vòng gần 40 năm qua, Đảng đã có những thay đổi căn bản quan điểm, nhận thức về vai trò và sự cần thiết của phát triển kinh tế tư nhân bên cạnh vai trò chủ đạo của khu vực kinh tế nhà nước.

Từ thay đổi tư duy về kinh tế tư nhân, chúng ta đã cụ thể hóa tư duy đó như thế nào?

TS. Phan Đức Hiếu: Có thể nói rằng, cái cần là thay đổi nhận thức. Nhưng một cái đủ là phải được thể chế hóa ghi nhận bằng luật pháp. Cao nhất là bằng Hiến pháp và sau đó là các chính sách thể chế cụ thể.

Hiến pháp nước ta năm 2013 đánh dấu sự thay đổi lớn về tư duy pháp lý cho kinh tế tư nhân: "Mọi người có quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm", "các thành phần kinh tế đều là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân", kinh tế tư nhân được Nhà nước khẳng định sẽ được "khuyến khích, tạo điều kiện", "tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức đầu tư, sản xuất, kinh doanh được pháp luật bảo hộ và không bị quốc hữu hóa".

Chúng ta cũng thể chế hóa kịp thời các chủ trương, quan điểm của Đảng và Hiến pháp về phát triển kinh tế tư nhân, hệ thống pháp luật về sản xuất, kinh doanh đã trải qua quá trình hoàn thiện liên tục.

Cụ thể như Luật Đầu tư: Quyền kinh doanh theo hướng chọn - bỏ: Xác định rõ danh mục ngành nghề cấm kinh doanh, kinh doanh có điều kiện (danh mục cho đầu tư nước ngoài + doanh nghiệp trong nước); ngoài ngành nghề này là doanh nghiệp được quyền tự do kinh doanh.

Nhà nước công nhận và bảo hộ quyền sở hữu về tài sản, vốn đầu tư, thu nhập và các quyền, lợi ích hợp pháp khác của nhà đầu tư; Nhà nước đối xử bình đẳng giữa các nhà đầu tư, có chính sách khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi để nhà đầu tư thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh, phát triển bền vững các ngành kinh tế.

Với các chính sách đúng đắn và hiệu quả, kịp thời, sau gần 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới, kinh tế tư nhân đã vươn lên mạnh mẽ, dẫn dắt nền kinh tế, góp phần xây dựng nền kinh tế tự chủ, tự lực, tự cường.

Luật Doanh nghiệp được ban hành lần đầu năm 1990 và đã qua nhiều lần sửa đổi, với nhiều thay đổi về tư tưởng, quan điểm. Từ năm 1999 đã tạo ra bước đột phá về thể chế, chuyển đổi tư duy từ “cho phép kinh doanh” sang “được kinh doanh những gì pháp luật không cấm”, thiết lập hành lang pháp lý thông thoáng hơn. Tinh thần này tiếp tục thể hiện rõ hơn trong các lần sửa đổi luật tiếp theo, tập trung vào giảm thủ tục, tăng sự bảo vệ cho nhà đầu tư (cổ đông).

Kể từ khi có những cải cách mạnh mẽ về thủ tục thành lập doanh nghiệp của Luật Doanh nghiệp 1999, số lượng doanh nghiệp đăng ký ở nước ta đã tăng rất nhanh. Tính từ đầu năm 2000 đến hết 2010, đã có khoảng 510.000 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới, gấp hơn 11 lần so với tổng số doanh nghiệp được thành lập trong cả thập kỷ trước (1990-1999 có khoảng 45.000 doanh nghiệp đăng ký thành lập).

Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân nhằm đưa ra giải pháp đạt mục tiêu: Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế.

Kinh tế tư nhân dẫn dắt nền kinh tế

Với những bước tiến cải cách thể chế cụ thể đó, nền kinh tế tư nhân đã có những đóng góp gì cho sự phát triển của đất nước, thưa ông?

TS. Phan Đức Hiếu: Với các chính sách đúng đắn và hiệu quả, kịp thời, sau gần 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới, kinh tế tư nhân đã vươn lên mạnh mẽ, đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, góp phần xây dựng nền kinh tế tự chủ, tự lực, tự cường.

Hiện có khoảng gần 1,1 triệu doanh nghiệp và hơn 5 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động, hàng triệu hộ kinh doanh nông nghiệp, trang trại, cá nhân kinh doanh,

Khu vực kinh tế tư nhân hiện đóng góp khoảng 51% GDP, hơn 30% tổng thu ngân sách nhà nước và sử dụng 42 triệu lao động, chiếm 82% tổng số lao động.

Thu nhập cho người lao động trong các doanh nghiệp tư nhân cũng đã vượt qua khu vực doanh nghiệp nhà nước; tổng thu nhập tạo ra cho người lao động bởi doanh nghiệp tư nhân trong nước đạt 1,17 triệu tỷ đồng (tương đương 46,8 tỷ USD) vào năm 2023, xấp xỉ 10% GDP của cả nước trong cùng năm.

Bên cạnh tăng trưởng kinh tế, kinh tế tư nhân cũng có đóng góp lớn cho sự tiến bộ xã hội, phát triển bền vững, trong đó có hoạt động xóa đói, giảm nghèo, góp phần giúp đất nước vững vàng vượt qua biến cố trong nước (thiên tai, dịch bệnh) và thế giới.

Sau 40 năm Đổi mới, chúng ta rút ra được những bài học kinh nghiệm nào?

TS. Phan Đức Hiếu: Theo tôi, thứ nhất là thay đổi về nhận thức, tư duy về vai trò của khu vực kinh tế tư nhân, trong đó dần dần nhận thấy phát triển kinh tế tư nhân thực sự trở thành một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế.

Hai là quan điểm, nhận thức của Đảng phải được cụ thể hóa bằng luật pháp, cao nhất là Hiến pháp và các luật.

Ba là hệ thống pháp luật không ngừng được hoàn thiện để thúc đẩy sự phát triển kinh tế tư nhân, quan trọng nhất là: Đề cao quyền tự do kinh doanh, quyền bình đẳng tiếp cận nguồn lực và cơ hội kinh doanh của doanh nghiệp; thủ tục hành chính, giấy phép… phải thường xuyên rà soát, bãi bỏ nhằm tạo thuận lợi nhất cho doanh nghiệp, sản xuất kinh doanh;

Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, quyền tự do kinh doanh; Chính sách ưu đãi phù hợp nhằm thu hút đầu tư và phát triển lĩnh vực, ngành nghề có lợi thế, tiềm năng hoặc nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Bốn là song song thực hiện quá trình cải cách doanh nghiệp nhà nước (DNNN): Sắp xếp lại khối DNNN, cổ phần hóa, thoái vốn theo hướng DNNN chủ yếu tập trung trong những lĩnh vực then chốt, thiết yếu, địa bàn quan trọng về quốc phòng, an ninh; lĩnh vực mà doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác không đầu tư.

Nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của DNNN trên nền tảng công nghệ hiện đại, năng lực đổi mới sáng tạo, quản trị theo chuẩn mực quốc tế, làm tốt vai trò chủ đạo, dẫn dắt của DNNN.

Củng cố, phát triển một số tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước có quy mô lớn, có thương hiệu tốt, hoạt động sản xuất kinh doanh hiệu quả, có khả năng cạnh tranh khu vực và quốc tế.

Năm là thực hiện đúng các cam kết về bảo vệ đầu tư, thương mại theo pháp luật, hiệp định thương mại, đầu tư đa phương và song phương (nếu có).

Sáu là có cơ chế đối thoại giữa Nhà nước và các tổ chức kinh doanh, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, hiệp hội ngành nghề đại diện cho cộng đồng kinh doanh được triển khai thường xuyên dưới nhiều hình thức để lắng nghe ý kiến, phản ánh những khó khăn, vướng mắc, từ đó đưa ra các giải pháp cải cách thể chế giúp cộng đồng doanh nghiệp vượt qua khó khăn, trở ngại.

Bảy là thực hiện biểu dương, tôn vinh đối với doanh nghiệp, doanh nhân được triển khai thường xuyên.

Ông kỳ vọng gì vào chặng đường phát triển của đất nước trong thời gian tới?

TS. Phan Đức Hiếu: Tôi kỳ vọng chúng ta sẽ vươn lên trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Chúng ta phải tiếp tục phát huy tinh thần đổi mới, cải cách mạnh mẽ thể chế, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, nâng cao năng lực nội sinh, tận dụng hiệu quả các cơ hội từ hội nhập quốc tế và chuyển đổi công nghệ.

Xin trân trọng cảm ơn Ông!

Tạp chí Nhà đầu tư tổ chức Hội thảo '40 năm Đổi mới: Vai trò dẫn dắt của các tập đoàn kinh tế'

Nhằm tạo diễn đàn để các nhà hoạch định chính sách, các chuyên gia và cộng đồng doanh nhân cùng nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi Mới, đánh giá vai trò dẫn dắt và khuyến nghị chính sách phát triển mạnh mẽ các tập đoàn kinh tế, ngày 13/4 tại Hà Nội, Tạp chí Nhà đầu tư tổ chức Hội thảo "40 năm Đổi mới: Vai trò dẫn dắt của các tập đoàn kinh tế".

Hội thảo có sự tham dự của đại diện lãnh đạo các Bộ, Ban, Ngành Trung ương, hiệp hội, các chuyên gia kinh tế - tài chính - pháp luật, lãnh đạo các ngân hàng thương mại, tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp trong nước.

Sự kiện được tường thuật trên Tạp chí điện tử Nhadautu.vn và ấn phẩm tiếng Anh Theinvestor.vn.